لوگوی جشنواره وب و موبایل ایران
تاریخچه معماری هنرهای تجسمی

تاریخ هنر ایران – تمدن و هنر ایلام

در مطلب قبل گفتیم که تاریخ هنر ایران در چهار دوره بررسی می‌شود: دوره پیش‌تاریخ، دوره تاریخی، دوره میانه و دوران جدید. دوران پیش‌تاریخ خود شامل دوران آغازین که از آن به سپیده‌دم هنر و تمدن فلات ایران یاد می‌کنند، دوره تمدن و هنر ایلام و در نهایت دوره کوچ است. سپس از دوران پیش‌تاریخ به سپیده دم هنر و تمدن فلات ایران اشاره کردیم و گفتیم که جلوه‌های هنری در ایران به دوره نوسنگی در حدود هزاره هشتم پیش از میلاد باز می‌گردد. سپس نمونه‌هایی از قدیمی ترین آثار به جای مانده از این دوران را معرفی کردیم. حال می‌خواهیم دوران تمدن و هنر ایلام را با هم بررسی کنیم.

با آغاز هزاره سوم پ.م همگام با رونق تجارت، رشد جوامع شهری و پدیدآمدن پیوندهای فرهنگی، مذهبی و سیاسی، نخستین سازمان‌های اداری حکومتی در فلات ایران شکل می‌گیرد. گروهی از ساکنان اولیه فلات ایران که در نواحی خوزستان و بخش‌هایی از فارس و مناطق غربی استقرار داشتند با تسلط بر اقوام ساکن در این منطقه و اتحاد سرزمین‌ها به چنین هدفی دست یافتند.

این دولت تازه تاسیس شهر شوش ١ که از حدود ٣۵٠٠ پ.م وارد مرحله شهرنشینی شده بود را مرکز دولت خود قرار داد و برپایه دستاوردهای غنی آن یکی از معتبرترین تمدن‌های فلات ایران را بنیان گذاشت.

shoosh-city-w600

دولت ایلام به علت هم‌جواری و روابط نزدیک با تمدن‌های دشت لوت، مرکز فلات و میانرودان (بین‌النهرین) به عنوان حلقهٔ ارتباطی میان این تمدن‌ها محسوب می‌شد. با این حال توانست جنبه‌های فرهنگی و هنری مستقلی از خود نشان دهد. ایلامیان به موازات پیدایش نخستین خطوط تصویری جهان در تمدن‌های دشت لوت و سومر، خطی تصویری موسوم به «آغازین ایلامی» یا «ایلامی مقدم» به وجود آوردند که به مرور به خطی ساده تر با حدود ٣٠٠ علامت به عنوان خط میخی ایلامی تغییر کرده است.

ساکنان هزاره چهارم پ.م در شوش از فن سفالگری و نقاشی روی سفال بسیار پیشرفته ای برخوردار بودند که با ابداع مفرغ به تدریج از اهمیت آن کاسته شد و به تدریج ظروف مفرغی، نقره ای و طلایی جایگزین سفالینه‌های خوش ساخت قبلی شد. به همین دلیل سفالینه‌های دوره ایلامی گرچه از ساخت خوبی برخوردارند اما از نظر شکل و نقش، خصوصیات و کیفیت سفالینه‌های پیشین شوش را ندارند. سفالینه‌های این دوره که ساخت آنها حدود ٧٠٠ سال تداوم داشته دارای نقوش چند رنگ (قرمز، بنفش، نارنجی وسیاه) و یا تک رنگ هستند. اغلب ظروف به شکل کوزه‌های ته پهن با شکم‌های دایره ای شکل، گردن کوتاه و دهان گشادند.

نقش‌ها اغلب روی شانه ظروف و در بعضی موارد تمام سطح ظرف را در بر می‌گیرند. نقش‌ها شامل خطوط شکسته، مثلث، لوزی و چهارخانه هستند که با تقسیم بندی‌های طولی و عرضی از هم جدا شده اند. افزون بر نقش هندسی، در تعدادی از ظروف نقش انواع موجودات چون مار، عقرب، ماهی، حیوانات شاخ دار و افسانه ای، عقاب، گاو،مناظر طبیعی، انسان، سازه‌های معماری، پرندگان در حال پرواز و … دیده می‌شود.

جام سفالین، شوش، حدود ۴۰۰۰ پ.م

جام سفالین، شوش، حدود ۴۰۰۰ پ.م

در کنار این ظروف، تندیس‌های کوچک سفالی و مهر‌های ساده و استوانه ای زیادی ساخته شده است اما شاخص ترین تندیس‌ها و پیکره سازی‌های ایلامی با مفرغ ساخته شده اند. تندیس فلزی همسر فرمانروای شهر شوش از این گونه پیکره‌هاست که به لحاظ پیشرفت و « ناپیراسو » پیکره ملکه تکامل فن ریخته گری و نحوه پوشاک ایلامی دارای اهمیت است

خط ایلامی

خط ایلامی

از دیگر هنرهای ایلامی لوحه سنگی نقش برجسته کاری کشف شده در شوش است که با نگاهی واقع گرایانه ارائه دهنده ویژگی‌های مهم دیگر هنر ایلامی است. آثار معماری ایلامی نیز نمایانگر تکامل فن معماری در تمدن‌های خاورمیانه است که مصالح مهم آن را خشت و آجر تشکیل می‌دهند. بزرگ ترین اثر معماری این تمدن است. این بنا بزرگترین بنای خشتی جهان و کهن ترین بنای ایرانی «زیگورات چغازنبیل» محسوب می‌شود. دراین معبد همچنین برای اولین بار در معماری ایران با تکیه بر فنون پیشرفته لعاب از کاشی برای تزئین استفاده شده است. علاوه بر آن در قسمت در ورودی معبد ردیف میله‌های باریک شیشه ای مات به کاررفته که شاید بتوان آن را اولین کاربرد شیشه در تاریخ معماری جهان به حساب آورد. درهای چوبی این بنا علاوه بر معرق شیشه با نقوش زرین و سیمین به روش خاتم کاری عاج به کار رفته است براساس نقش برجسته‌های ایلامی می‌توان به موضوع موسیقی آن دوران پی برد چرا که در برخی از آن‌ها مراسم یا حضور نوازندگان و سرایندگان نشان داده شده است

پیکره مفرغی ملکه ناپیراسو، ?شوش، هزاره دوم پ.م (طرح بازسازی شده از کتاب هفت رخ فرخ تألیف فرزین رضائیان)

پیکره مفرغی ملکه ناپیراسو، ?شوش، هزاره دوم پ.م

مهرهای ایلامی هم با شکل استوانه ای و تصاویر پرکار و نقوش خلاصه شده عموما خطی از دیگر دستاوردهای هنری این تمدن است. این تمدن با گستره بیش از دو هزار سال در سه دوره فرمانروایی ایلام کهن، میانه و نو سرانجام پس از فروپاشی توسط آشوریان پایان یافت. اما بازتاب هنر آن را می‌توان در دولت‌های آریایی به ویژه دوره هخامنشی به خوبی مشاهده کرد.

مهر سنگی، شوش، هزاره دوم پ.م

مهر سنگی، شوش، هزاره دوم پ.م

 

 

0

نظر بدهید

مطالب را هر روز در ایمیل خود دریافت کنید.

[انصراف]