تاریخچه معماری هنرهای تجسمی

تاریخ هنر ایران – دوره کوچ

در مطلب قبل گفتیم که تاریخ هنر ایران در ۴ دوره بررسی می‌شود: دوره پیش‌تاریخ، دوره تاریخی، دوره میانه و دوران جدید. دوران پیش‌تاریخ خود شامل دوران آغازین که از آن به سپیده‌دم هنر و تمدن فلات ایران یاد می‌کنند، دوره تمدن و هنر ایلام و در نهایت دوره کوچ است. سپس از دوران پیش‌تاریخ به سپیده دم هنر و تمدن فلات ایران و تمدن و هنر ایلام اشاره کردیم. حال به آخرین بخش از دوران پیش‌تاریخ بعنی دوره کوچ رسیده‌ایم.

نیمه دوم هزاره دوم ق.م فلات ایران به ویژه بخش‌های غربی و دامنه‌های جنوبی کوه البرز پذیرای اقوام کوچ کننده بوده است. براساس یافته‌ها و مدارک باستان شناسی به نظر می‌رسد که این اقوام از ناحیه شمال شرقی و از سمت شرق دریای خزر به بخش‌های مختلف ایران حرکت کرده باشند.

چنین برمی‌آید که این مردمان به زبان‌های هند و اروپایی سخن می‌گفته‌اند و توانسته بودند گستره عظیمی را از کوه‌های آسیای میانه تا اروپا درنوردند و این مناطق را بر حسب نیاز خود برای سکونت برگزینند. مهم‌ترین مناطق سکونت در فلات مرکزی ایران، حسنلو در جنوب دریاچه ارومیه، خوروین (دشت قزوین)، سیلک کاشان، تپه گیان نهاوند، تمدن املش و تپه مارلیک گیلان و منطقه لرستان بوده است.

این اقوام دارای سنت جدیدی در دفن مردگان بودند و برخلاف ساکنین قبلی که در کف اتاق محل سکونت دفن می‌کردند، مردگان را در خارج از محل سکونت خود دفن می‌کردند.

از حدود ۱۴۰۰ پ.م سفالینه‌های جدیدی توسط برخی اقوام نامبرده ساخته شده است. اغلب این سفالینه‌ها به رنگ خاکستری است، هرچند نمونه‌هایی از رنگ‌های قرمز و نخودی کمرنگ نیز یافت شده است. سفالینه‌های خاکستری یا سیاه ساخته شده اغلب در نواحی نزدیک به مناطق غربی و متعلق به عصر آهن اول (۱۴۰۰ تا ۱۲۰۰ ق.م) است.

ظرف سفالین ناودانی خاکستری ?صیقل یافته با سه پایه، حدود ١٠٠٠ تا ٨٠٠ پیش از میلاد

ظرف سفالین ناودانی خاکستری ?صیقل یافته با سه پایه، حدود ١٠٠٠ تا ٨٠٠ پیش از میلاد

بهترین نمونه‌های یافت شده از این ظروف به شکل ناودانی بلند (شبیه به منقار پرنده)، سه پایه‌ها، جام‌های پایه‌دار بزرگ با دسته و بدون دسته و برخی به صورت کاسه‌های ساده و گاهی پایه‌دار و در ابعاد مختلف هستند.

این سفالینه‌ها که گاه به روش پیچیده‌ای با دسته و لوله‌های بلند تزیین یافته‌اند، تجسمی از پرندگان یا حیوانات خاصی بوده و دارای سبک و شیوه مشخص منقاردار هستند.

اشیا خاکستری رنگ ساخته شده در این دوره به طور معمول برای مراسم تدفین و بدور از نیازهای روزمره تهیه می‌شوند. مراسم تدفین در این دوره با ساخت قبرهای ساده‌ای بوده که اجساد در آنها به همراه ظروف خاص، ثروت متوفی، سلاح و جواهرات، مهرهای تزئینی، اتصالات کوچک فلزی پوشاک دفن می‌شدند.

جام طلایی، مارلیک، هزاره ? اول پیش از میلاد

جام طلایی، مارلیک، هزاره ?اول پیش از میلاد

نمونه مشخص سفالگری این دوره نوعی تلفیق سفالگری و پیکرسازی در تپه مارلیک است در این منطقه باستانی مجموعه آثار باشکوهی از ظروف طلایی، نقره ای و مفرغی با تزئینات هندسی و جانوران افسانه ای مانند گاوهای بالدار یافت شده که خود دلالت بر غنای فرهنگی و میراث هنری این منطقه است.

در دوره عصر آهن دوم (۱۲۰۰ تا ۱۰۰۰ ق.م) در منطقه تپه سیلک کاشان نمونه‌های منحصر به فردی از ظروف منقاردار، دهان گشاد و پایه بلند تولید شده است. این ظروف منقاری همراه با شکل جانوری و طرح‌هایی هندسی به رنگ قرمز در زمینه کرم تزئین می‌شدند.

بقایای دژ حسنلو، جنوب دریاچه ارومیه، هزاره دوم پیش از میلاد

بقایای دژ حسنلو، جنوب دریاچه ارومیه، هزاره دوم پیش از میلاد

از دیگر مناطق دارای سفال خاکستری می‌توان به تپه حسنلو در جنوب غربی دریاچه ارومیه اشاره کرد که به عنوان نمونه شاخص فرهنگ شمال غربی ایران معرفی شده است. در بخش جنوب غربی تپه، مجموعه ای از چهار ساختمان اصلی با حیاط محصور شده مشخص گردیده که ورودی آن ستون دار است. به نظر می‌رسد این ساختمان‌های ستون دار از پیشگامان راهروها و تالارهای ستون دار دوران بعد از خود از جمله معماری هخامنشیان باشند.

از میان آثار سفالی، عاجی، سنگی و فلزی حسنلو که دلیل غنای هنری و فرهنگی منطقه است، جام معروف حسنلو از نمونه‌های برجسته آن می‌باشد همه اشیاء کشف شده در این منطقه دارای سبک و شیوه هنری مستقل و بدون هیچگونه تأثیرپذیری از تمدن‌های همجوار است. مهمترین تجلی آثار هنری دوره سوم آهن (۸۰۰ – ۱۰۰۰ ق.م) را می‌توان در تمدن زیویه در ناحیه غربی ایران در نزدیکی شهر سقز در کردستان جستجو کرد. موقعیت این منطقه را وجود بنایی حکومتی بر فراز تپه ای با دیوارهای مستحکم و بلند مشخص می‌کند که دژی با پلکان سنگی بوده است. از آثار بارز این منطقه آثار عاجی حکاکی شده، سپر طلایی با تزئین حیوانات افسانه ای، پیکره بالدار انسانی و دیگر اشیاء طلایی است.

جام طلایی، حسنلو، جنوب دریاچه ارومیه، هزاره دوم پ.م

جام طلایی، حسنلو، جنوب دریاچه ارومیه، هزاره دوم پ.م

آثار کشف شده در این منطقه احتمال ارتباط میان دو منطقه حسنلو و زیویه را قوت می‌بخشد که بیانگر جایگاه فرمانروایان بومی زاگرس و یا حکومت اقوام جنوب شرقی دریاچه ارومیه است.

منطقه لرستان، این دوره با ساخت محصولات فاخر صنایع دستی، همراه با مهارت و استادی کاملی در زمینه مفرغ سازی دیده می‌شود. این آثار به میزان زیادی تولید می‌شوند که امروزه در بسیاری از موزه‌ها و مجموعه‌های خصوصی وجود دارند. موضوع اصلی این آثار جانوران هستند که برخی با حالتی افسانه ای و گاهی با ویژگی‌های انسانی بیان شده اند. موضوعات تکراری این آثار نقوش جانوری و عموماً بز و شیر هستند. جانوران به صورت ترکیبات طبیعت گرایانه با چشم‌های برجسته کروی، گوش‌های برجسته و اندام‌های کشیده ساخته شده اند و معمولاً به حلقه ای منتهی می‌شوند.

قطعه ای طلایی، زیویه، کردستان، هزاره اول پ.م

قطعه ای طلایی، زیویه، کردستان، هزاره اول پ.م

در برخی از آن‌ها، پیکره‌های انسانی با بینی‌های نوک تیز، چشم و گوش‌های برآمده و صورتی ساده تجسم یافته اند. همه این ویژگی‌ها بیانگر سبک و شیوه خاص اشیاء مفرغی لرستان است. البته باید یادآور شد که مهمترین اشیاء کشف شده در این منطقه نوعی اشیاء کاربردی و تزئینی برای اسب است.

تبر مفرغی، لرستان، هزاره اول پ.م

تبر مفرغی، لرستان، هزاره اول پ.م

با این حال این دوره کوچ و مهاجرت دارای ویژگی‌های منحصر به فرد و تأثیراتی است که توانسته زمینه را برای شکل گیری تمدن‌ها و مناطق مهم تاریخی و باستانی بعد از خود فراهم سازد.

5

نظر بدهید

مطالب را هر روز در ایمیل خود دریافت کنید.

[انصراف]