تاریخچه فرش

پیش درآمدی بر فرش اصفهان

اصفهان پیش از صفویان با وجود فراز و نشیب‌های تاریخی زیادی که داشته، اما اتفاق جشمگیر و چندان مهمی در این شهر رخ نداده است. آنچه که مسلم است شکل‌گیری حرفه‌ای قالیبافی را در اصفهان٬ از عصر شاه عباسی باید دنبال کرد. هنر دوستی شاهان صفوی و ارج و منزلتی که این سلسله برای هنرمندان قائل بودند و خصلت پسندیده‌ای که هر چیز را در حد کمالش می‌خواستند٬ انگیزه‌هایی بود تا با توسل به آن بهترین هنرمندان از هر صنف و طبقه ای٬ در کارگاه‌های شاهی گرد آیند و آثار ارزنده‌ای را به وجود آورند که هنوز٬ بعد از طی قرون متمادی، چشم و عقل را یارای باور آن نیست.

قالی‌های ارزشمند این دوره چه آنها که در اصفهان بافته شده و چه آنها که در شهرهای اطراف آن نقش زده شده‌اند، نشان دهنده توجه ویژه به هنر قالی‌باقی آن عصرند.

کارگاه‌های قالی بافی دربار صفوی متصل به کاخ سلطنتی در جنوب عالی قاپو بین میدان شاه و چهل ستون٬ با استفاده از بهترین مواد اولیه همواره زیر نظر شخص شاه عباس بزرگ کار می‌کردند. این اهتمام ویژه شاه صفوی موجب شد تا اصفهان در آن روزگار سهم بزرگی را در بافت شاهکارهای برجای مانده در موزه‌های مختلف جهان عهده‌دار شود.

برخی از آنها نظیر قالی‌های پلونز به سفارش پادشاه لهستان برای عروسی ولیعهد او بافته شد. این قالی‌های ابریشمی٬ آراسته به تارهای طلا و نقره است و از محصولات کارگاه‌های درباری اصفهان در پایان قرن دهم و آغاز قرن یازدهم هجری هستند. این نام را از آن رو بر این قالی‌ها نهاده‌اند که زمانی منسوب به لهستان بوده است. تزیینات این قالی‌ها آمیزه‌ای از دیگر نقش و نگارهای قالی‌های ایرانی و رنگ‌های آن بسیار زیباست. در بیشتر این قالی‌ها همه زمینه یکرنگ نیست و دار قالی زمینه‌ای رنگارنگ دارد. مهمترین رنگ‌های بکار رفته در قالی‌های لهستانی زرد روشن، پسته ای، نارنجی٬ آبی فیروزه‌ای و گلگون است. این قالی‌ها دارای رنگ‌های رقیق و زمینه نقره‌ای یا طلایی‌اند که با ذوق غربی سازگاری دارد.

طرح فرش شاه‌عباسی

دکتر تقی بهرامی در مجموعه فرهنگ روستایی که در سال ۱۳۱۶ هجری شمسی سابقه وضعیت قالیبافی اصفهان را بدین گونه توصیف کرد:

قالی بافی اصفهان در زمان صفویه اهمیت فوق العاده داشته و مخصوصا بازار قالی‌های ابریشمی رواج داشته و اهالی به بافتن آنها همت گماشته و قالی‌های نفیسی از خود به یادگار گذاشته اند. امروزه اغلب قالی‌های گران‌بهای قدیمی ایران که در موزه‌های لندن و پاریس و سایر نقاط اروپا و امریکا دیده می‌شوند، قالی‌های بافت اصفهان هستند.

در دوره صفویه تمام اطاق‌ها و تالارهای اصفهان مانند هفت دست٬ آئینه خانه٬ نکمدان٬ چهل ستون و غرفات مسجد شاه از قالی‌های ابریشمی مفروش بوده که متاسفانه امروز، هر تکه آن در یکی از نقاط اروپا و آمریکا نزد ثروتمندان و موزه‌داران است. این قالی‌ها با بهترین و ثابت ترین رنگ‌های طبیعی رنگ‌آمیزی و از روی بهترین نقشه‌های استادان آن زمان بافته شده‌اند.

فرش‌های لهستانی (پولونزی)

پس از انقراض صفویه بتدریج این صنعت و سایر صنایع از اهمیت افتاد و در صد سال اخیر بکلی رو به نیستی گذاشت و قالیبافی تقریبا فراموش شد. چنانکه در اواخر دوران ناصر الدین شاه قاجار هیچ کارخانه قالی بافی در اصفهان وجود نداشت و فقط دارهای مختصری در بعضی دهات یافت می‌شدند. تا آنکه ظل السلطان (فرزند ناصر الدین شاه و حکمران اصفهان و ایالات جنوبی ایران) زنی از کردستان گرفته به اصفهان آورد و آن زن چون قالی بافی می‌دانست شاهزاده مایل شد چند دستگاه قالی برایش تهیه کند. برای این کار استاد عبدالرحیم را که از این فن سررشته داشت استخدام کرد. استاد مزبور چند دستگاه برای حکمران برپا کرد ولی وقوع پاره‌ای پیش آمدهای ناگوار، سبب شد که برپا داشتن قالی را به فال بد گرفته و دستگاه‌های تازه به استاد مزبور بخشیده شوند.

استاد عبدالرحیم دستگاه‌های قالی را در محل مخصوصی قرار داده کارش را ادامه داد تا آنکه ظل السلطان خبردار شد و روزی به کارخانه قالی رفت. بافت قالی‌ها رو به اتمام بود. طل‌السلطان امر کرد که بالای قالی‌ها عبارت «کارخانه ظل السلطان» بافته شود. چند عدد از قالی‌ها به روسیه حمل شد و مورد توجه دربار روسیه قرار گرفت و برای بافت دو قالی در نمایشگاه آن کشور خواستار حضور استاد قالیبافی شدند. حکمران استاد عبدالرحیم را برای روس‌ها استخدام کرد و با مامور مخصوص به سفارت به روسیه فرستاد.

zallospltan-w600

پس از اندک مدتی دستگاه‌ها به نمایشگاه پاریس انتقال داده شدند و استاد مزبور در آن شهر ماند تا نمایشگاه خاتمه یافت. سپس به ایران بازگشت. در این موقع میرزا ابوالقاسم نقاش و پسرش میرزا علی محمد نقاش نیز به سهم خود خدماتی در احیاء قالیبافی اصفهان کرد.

با وجود تحرک اندکی که در قالیبافی اصفهان با شرح اوصاف فوق پیش آمده بود اما در پایان عمر قاجاریه قالی بافی هنوز رواج چندانی در این شهر نداشت. چنانکه تعداد دستگاه‌های قالیبافی در آن زمان رقمی در حدود دویست عدد بود. ولی بعدها با پیشرفت این حرفهدر اصفهان و توابع آن تعداد این دستگاه‌ها به ۲۵۰۰ در سال ۱۳۱۵ و ۶۰۰۰ دستگاه در سال ۱۳۲۸ رسید.

هنگام جنگ جهانی دوم به صنعت و تجارت فرش اصفهان تا حدودی لطمه وارد آمد و در اثر فقدان بازارهای جهانی تجارت این کالا محدود شد و از طرفی تعدادی از سوداگران و بافندگان سودجو نیز با گران شدن مواد اولیه قالی مانند پشم و رنگ در کار خود دست به تقلب زدند که در نتیجه به تجارت و شهرت فرش اصفهان که روزگاری سرآمد قالی های ایرانی بود، آسیب جدی وارد کرد.

سیسیل ادواردز نویسنده کتاب قالی ایران که بعد از جنگ جهانی دوم (۱۳۲۵ – ۱۳۲۸)٬ از اصفهان دیدن کرده است٬ از فرش اصفهان در مقایسه با فرش مناطق دیگر نظیر کرمان٬ قم و تبریز با اهمیت کمتری یاد می‌کند.

2

نظر بدهید

مطالب را هر روز در ایمیل خود دریافت کنید.

[انصراف]