تاریخچه معماری هنرهای تجسمی

تاریخ هنر ایران – تمدن و هنر ساسانیان

همانطور که در پیش‌درآمد تاریخ هنر ایران اشاره کردیم، قصد داریم به بررسی ۴ دوره زمانی در تاریخ هنر ایران بپردازیم. دوره پیش‌تاریخ، دوره تاریخی، دوره میانه و دوران جدید. دوران پیش‌تاریخ شامل دوران آغازین، که از آن به سپیده‌دم هنر و تمدن فلات ایران یاد می‌کنند، دوره هنر و تمدن ایلام و در نهایت دوره کوچ است. دوره تاریخی شامل چهار دوره هنر و تمدن ماد، هخامنشی، اشکانی و ساسانی است. این مطلب به بررسی تمدن و هنر ساسانیان می‌پردازد.

هنر ساسانیان

حکومت ساسانیان که از سال ۲۲۶ تا ۶۵۱ میلادی بر سرزمین ایران حکومت کردند، هنر و تمدن آنها را شکل داد. هنر ساسانیان که از یک سو دنباله‌روی سنت‌های کهن ایرانی، هخامنشیان و پارتیان بود و از سوی دیگر در مسیر جریان‌های هنری شرق و غرب قرار داشت، به سبک و هویت تازه و منحصر به فردی دست یافت که بعدها نیز مورد تقلید بسیار قرار گرفت.

در سده سوم میلادی گروهی از طوایف ایرانی که در منطقه فارس می‌زیستند، توانستند قدرت سیاسی و مذهبی ایران را به دست آورده و دولت مستقلی بنا نهند. اساس تفکر آنان بر بنیاد اصالت فرهنگی و هنری گذشته استوار بود که افزون بر حفظ آن تأکید بر احیای مجدد آن داشتند. آنان به مدد آئین زرتشت و فرهنگ دوران هخامنشی، به عنوان نیروی معنوی و متشکل اقوام مختلف ایرانی توانستند سازماندهی سیاسی، لشکری و مذهبی جدیدی را پدید آورند که بیش از چهارصد سال دوام یافت. در انتهای این عصر، عواملی نظیر تسلط موبدان بر تمامی امور زندگی مردم و نارضایتی آنان از این امر، شورش‌های داخلی و کشتار مانویان و مزدکیان، اختلافات درباری و خاندان سلطنتی، وجود شعارهای رهایی بخش، برابری و عدالت و همچنین تضعیف قدرت نظامی به دلیل مقاومت‌های طولانی در برابر دشمنان خارجی موجب سقوط ساسانیان شد.

ساسانیان سبک معماری اشکانی را دنبال کردند و ضمن ایجاد تحول در این شیوه، به ویژه در ساختن بناهای گنبددار و تالارهای وسیع بدون ستون برتری خود را نسبت به دوره های قبل نشان دادند. آنان از نقشه های مستطیل شکل استفاده کردند و مصالح اصلی آنها سنگ، قلوه سنگ، گل و خشت بود.

هنر ساسانیان

ایوان مدائن – کاخ کسری

از مهمترین بناهایی که از عصر ساسانیان به جای مانده می‌توان به طاق کسری (ایوان مدائن)، کاخ کیش و کاخ تیسفون با گچبری‌های زیبا و کف موزائیک‌کاری شده اشاره کرد که از اهمیت تاریخی بسیاری‌ برخوردارند.

بسیاری از محققین ابتکارهای جدید اصول شهرسازی و معماری، ایجاد پل، کاروانسرا و آتشکده را به ساسانیان نسبت داده‌اند. همچنین استفاده از گوشواره در چهار گوش بنا به منظور ایجاد گنبد بود که برای اولین بار در معماری ساسانی کاخ تیسفون ظاهر شد که بعدها در دوره اسلامی مورد توجه قرار گرفت.

بیشاپور نزدیک کازرون (فارس)

bishapoor-1001boom

بیشاپور

نقشه و طرح کاخ بیشاپور به شکل چلیپایی (صلیبی شکل) نیز از ابداعات معماری این دوره است که بنیان اصلی نقشه آتشکده‌ها و زمینه ساز سبک چهار ایوانی دوره اسلامی می‌شود.

کف ایوان، نیمه دوم سده سوم میلادی آتشگاه و آتشکده، مکان تشریفات مذهبی و نیایشی زردشتیان است که در دوره هخامنشی به فضای آزاد و سرگشاده (آتشگاه) و در دوره ساسانی به صورت ساختمانی با چهار ورودی و چهار طاقی و گنبد (آتشکده) ساخته می‌شد. از مهمترین این مکان‌ها، آتشکده آذرفرنبع در فارس، آتشکده آذرگشنسب در آذربایجان و آتشکده آذربرزین مهر در خراسان است.

 

آتشکده آذرگشنسب

آتشکده آذرگشنسب

گچبری و موزائیک از تزئینات مهم معماری دوره ساسانی است که با موضوعاتی از جمله طرح‌های گیاهی، پرندگان، جانوران و صحنه‌های انسانی اجرا می‌شده است. این شیوه تزئینات پوشش مناسبی برای معماری خشن آجری یا قلوه سنگی بوده است.

در دوره ساسانی همچنین شیوه و سبک جدیدی از حجاری پدید آمد و هنرمندان ساسانی نقش برجسته‌های باشکوه و عظیمی روی صخره‌ها بوجود آوردند. بخش عمده این آثار در فارس یعنی مرکز اصلی ساسانی بوجود آمد و طرح آنها شامل صحنه‌های تشریفاتی، اعطای منصب، فتح و غلبه بر دشمن،شکارو…بود.

همه این نقش برجسته‌ها دارای ترکیب‌بندی کاملا حسابشده در چهار چوب مشخص و متقارن‌اند که با نوعی گرایش به واقعگرایی، دارای ارزش تاریخی‌اند.

در مطلب بعد به بررسی آثار بیشتر به مانده از هنر ساسانیان می‌پردایم.

 

2

نظر بدهید

مطالب را هر روز در ایمیل خود دریافت کنید.

[انصراف]