لوگوی جشنواره وب و موبایل ایران
تاریخچه معماری هنرهای تجسمی

تاریخ هنر ایرانی – آثار به جا مانده از دوره ساسانی

همانطور که گفتیم در دوره ساسانی شیوه و سبک جدیدی از حجاری پدید آمد و هنرمندان ساسانی نقش برجسته‌های باشکوه و عظیمی روی صخره‌ها بوجود آوردند. بخش عمده این آثار در فارس یعنی مرکز اصلی ساسانی بوجود آمد و طرح آنها شامل صحنه‌های تشریفاتی، اعطای منصب، فتح و غلبه بر دشمن،شکار و…بود. این آثار را در ادامه مطلب با هم ببینیم.

از نمونه‌های خاص پیکرسازی ساسانی می‌توان به مجسمه شاپور اول با ابعادی سه برابر قدمت انسان اشاره کرد که بر ستون سنگی طبیعی در ورودی غاری تراشیده شده است.

بارزترین نمودهای نقاشی دوره ساسانی را می‌توان در سنت تصویرسازی مانوی، دیوارنگاری‌ها و روایت‌های نقل شده از آن دوره جستجو کرد. سن تصویرسازی مانویان در کتاب دینی آنها به نام ارتنگ یا ارژنگ ظهور یافته که تذهیب‌کاری‌های آن شامل حاشیه‌های گل و بوته‌ای و طرح‌های هندسی و انتزاعی همراه با نقاشی‌های پیکره‌های انسانی و پرندگان است که زمینه‌ساز سنت کتاب آرایی در دوره‌های بعد بهو یژه دوران اسلامی است.

هنر ساسانی

دیوارنگاره‌های هنری مانویان در «خوچو» چین

شاخص مهم دیگر نقاشی ساسانی را می‌توان در دیوارنگاری‌های باقیمانده از این عصر مانند کاخ تیسفون، پنج کنت سمرقند و صحنه شکارگاهی شوش مشاهده کرد. افزون بر این‌ها روایات حاکی از آن است که در این عهد نمونه‌های منحصر به فردی از نقاشی در سالنامه‌ها وجود داشته که چهره فرمانروایان ساسانی را در آن به تصویر می‌کشیدند.

panj-1001boom

پنج کنت، آسیای میانه (تاجیکستان)، ضیافت، سده ۷-۸ میلادی، به تاثیر از هنر ساسانی

سنت نقاشی ساسانی همچنان پایدار ماند و الهام‌بخش هنرمندان دوران بعد از خود قرار گرفت که از این میان تاثیر بارز آن را می‌توان در دیوارنگاری‌های کاخ صفوی مشاهده کرد.

تولید پارچه در زمان ساسانیان پیشرفت قابل توجهی داشت و کارگاه‌های نساجی در نقاط مختلفی چون بیشاپور، شوشتر و جندی شاپور دایر بود. جنس، طرح و رنگ در بافته‌های ساسانی شهرتی جهانی داشت و ظرافت و طرح‌های متنوع پارچه‌های زربفت به حدی بود که مورد تقلید دیگر ملل قرار می‌گرفت. امروزه بسیاری از این منسوجات به صورت پراکنده در موزه‌ها وجود دارد. این پارچه‌ها بیشتر به صورت دو رنگ یا پنج رنگ بافته می‌شد و با تصاویر حیوانات و پرندگان خیالی و واقعی همراه با اشکال دایره و بیضی و به شکل مرواریدی تزئین می‌شد. جنس آنها از پشم، ابریشم، پنبه و کتان بوده و با عرض زیاد بافته می‌شدند. از دیگر بافته‌های این عهد می‌توان به قالی معروف به «بهارستان» یا «چهارفصل» در کاخ تیسفون اشاره کرد که بنا به روایات تاریخی از ابریشم، گلابتون و تارهای زرین و سیمین به همراه جواهرات رنگارنگ بافته و تزئین شده بود.

صحنه شکارگاهی، شوش، نقاشی دیواری، سده ۴ میلادی، دوره ساسانی

صحنه شکارگاهی، شوش، نقاشی دیواری، سده ۴ میلادی، دوره ساسانی

سفالگری در عهد ساسانی پیشرفت چشمگیری نداشت چرا که توجه اصلی به ظروف فلزی زرین و سیمین بود و سفالگری محدود به ظروفی می‌شد که به منظور رفع احتیاجات روزمره مورد استفاده طبقه عوام بوده است. از آثار به دست آمده چنین برمی‌آید که سفالگری این عهد ادامه دهنده سنت سفالگری در عهد اشکانی است. تزئینات این سفالینه‌ها متأثر از آثار فلزی و به شکل‌کنده‌کاری و قالب زنی نقش‌های گیاهی، هندسی و گاه نوشتاری (به خط پهلوی) بوده که همگی به رنگ‌های آبی و سبز فیروزه‌ای لعاب‌کاری می‌شدند. مهمترین مراکز این سفال‌های مکشوفه بیشاپور، کنگاور، سیراف، تورنگ تپه، تخت سلیمان، کرمان و دشت گرگان بوده است.

fgt-1001boom

برخلاف سفالگری، شیشه‌سازی در عهد ساسانی رونق بسیاری داشت و شیشه‌سازان ساسانی از مهارت قابل توجهی برخوردار بودند. آنان به ویژه در استفاده از تزئینات و تراش شیشه با چرخ شیشه بری استاد بوده‌اند.

ec2999f9004e65959f3193dfa5d35a70-1001boom

ساخت ظروف زرین و سیمین در دوره ساسانی از اهمیت ویژهای برخوردار بوده و پیشرفت زیادی در آن صورت گرفته است. این ظروف از جنبه شکل و شیوه و نقش قابل بررسی است. شیوه اجرایی این آثار شامل چکش‌کاری، ریخته‌گری، طلاکوب و آستردادن ظروف نقره باورق طلایی است. از دیگر آثار مهم فلزی در این عهد، سکه‌ها هستند که با مهارت فنی و هنری بالایی تولید می‌شدند. اما به دلیل توسعه بازرگانی و تجارت و ضرورت افزایش ضرب سکه ارزش هنری آنها کاسته شد. روی این سکه‌ها در یک رو نقش‌هایی از پادشاهان ساسانی و در روی دیگر تصویری از بناهای مقدس همراه با عبارتی به خط پهلوی ضرب می‌شد. ظرافت، دقت و برجستگی جزئیات در این آثار به حدی است که باستان‌شناسان آن را یکی از معتبرترین اسناد شناخت هنر ساسانی می‌دانند.

 سکه نقرهای، دوره یزدگرد، سده هفتم میلادی

سکه نقرهای، دوره یزدگرد، سده هفتم میلادی

آنچه امروزه به عنوان موسیقی ملی ایران شناخته می‌شود ریشه در هنر دوره ساسانی دارد. در این دوره به ویژه در عهد خسروپرویز موسیقی‌دانان بزرگی چون سرکش، باربد، نکیسا، بامشاد، رامتین، آزاد و ارچنگی حضور داشتند که از این بین باربد و نکیسا به دلیل انتساب اختراع دستگاه‌های موسیقی ایرانی به آنان از شهرت بیشتری برخوردارند. آنان موسیقی ایرانی را در قالب هفت نوای خسروانی، سی لحن و ۳۶۰ دستان یا آهنگ که براساس ایام هفته، ماه و روزهای سال تنظیم شده بود؛ ترتیب دادند.

سازهای شناخته شده دوره ساسانی شامل عود، بربط، چنگ، غیژک، رباب، نامی، شیپور و چند ساز کوچک ضربی بوده است. سنت موسیقی ایرانی توانست به شکل الگوهای سینه به سینه به دوره‌های بعد منتقل شود. قدیمی‌ترین سروده بازمانده از روزگاران قدیم، بخشی از اوستا به نام «گات‌ها» است که از نظر شعری و موسیقایی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

نمایش نیز ریشه در آئین‌ها، جشن‌ها، اساطیر و گونه‌های ادبی دارد. به همین علت وجود مراسم تشریفاتی در دوره ساسانی دلالت بر وجود نمایش‌های متفاوتی دارد که همراه با اجرای سرودهای مذهبی و در جشن‌ها اجرا می‌شده است. آثار بسیاری از این دوره در قالب نمایش‌های سنتی تا عصر حاضر برجای مانده است که از این میان می‌توان به آئین‌های ستایش، قوالی، سوگ سیاوش، آتشافروزی و خرده نمایش‌ها اشاره کرد.

همچنین ادبیات ساسانی در کنار آثار دینی و مذهبی رشد کرد. بسیاری از ساختارهای ادبی ساسانی با وجود اوضاع اجتماعی و آسیب‌های دوران همچنان به یادگار مانده است. از نمونه‌های شاخص این عهد می‌توان به اوستا، دینکرت، بندهشن، ارداف ویرانامک، ماتیکان هزاردستان و یادگار زریران اشاره کرد که همگی گویای افکار فلسفی و دینی و شیوه نگرش در این عهدند.

0

نظر بدهید

مطالب را هر روز در ایمیل خود دریافت کنید.

[انصراف]