فرش

پیش درآمدی بر فرش تبریز

برای آنکه بتوانیم درباره ساختار و ویزگی‌های هنری فرش تبریز اطلاعات جامعی داشته باشیم، لازم است ابتدا به بررسی موقعیت جغرافیایی و تاریخی این شهر بپردازیم. آذربایجان شرقی در شمال غربی ایران قرار دارد. از شمال به دره رود ارس و قفقاز، از غرب به دریاچه ارومیه و استان آذربایجان غربی، از جنوب به استان‌های آذربایجان غربی و زنجان و از شرق به استان گیلان و اردبیل محدود است.

آب و هوا آذربایجان شرقی کلا‍ سرد و خشک بوده و کوهستانی بودن منطقه و عرض جغرافیایی بالا از عوامل برودت قسمت اعظم استان و کمی ارتفاع و اثرات ملایم کننده دریای مازندران از عوامل اعتدال پاره‌ای از مناطق استان به شمار می‌روند. به طور کلی آب و هوای معتدل، کوهستانی بودن منطقه و سایر اختصاصات طبیعی و جغرافیایی، تبریز و نواحی آن را برای کشاورزی و دامداری مستعد ساخته و فراورده‌های دامی خود مردم هنردوست و صنعتگر آن را به جانب صنایع دستی بویژه هنرهای دستی از جمله فرشبافی سوق داده است.

سرزمین آذربایجان بنابه اسناد تاریخی و یافته‌های باستان شناسی با قدمتی در حدود (عصر دیرینه سنگی) یکی از مناطق باستانی ایران محسوب می‌شود. شاید مهم‌ترین حادثه در تاریخ آذربایجان در قرن یازدهم اتفاق افتاده باشد چه در این زمان ترکان سلجوقی بر ایران غلبه کردند و ایالات آذربایجان و همدان را به عنوان اقامتگاه دائمی خود برگزیدند. در اندک زمانی در این دو ناحیه زبان ترکی جایگزین زبان فارسی و عربی شد و تبریز نیز بصورت شهر ترک زبان درآمد که تاکنون نیز به همین حال باقی مانده است.

فرش تبریز

در قرن چهاردهم و هفتم و هشتم هجری، زمان سلطه مغول، این ایالت رشد فوق العاده ای یافته و تقریبا به صورت مرکز سیاسی و فرهنگی ایران در می‌آید.

قالی بافی باید در آذربایجان ریشه کهن داشته باشد. تامین مواد اولیه و سهولت دستیابی به ضرورت‌های این حرفه نسبت به سایر مناطق ایران بیشتر بوده و تبریز را نه تنها بازار فرش بلکه بازار مناسبی برای سایر تولیدات در قرون میانه ساخته بود.

تبریز از زمان هلاکوخان مغول از مراکز عمده تولید و دادوستد قالی بوده است. پا به پای شهر هرات (در خراسان قدیم و حالیه افغانستان) قالی بافی در آن مراحل تکاملی خود را می‌پیموده است. بخصوص در زمان صفویان با ایجاد کارگاه‌های بزرگ قالی بافی، بافندگان تراز اول گرد هم آمده به بافت نمونه‌های ارزنده ای دست یافتند که از آن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

  •   قالی مشهور مسجد اردبیل (۱۵۳۹میلادی) که اکنون در موزه ( ویکتوریا و آلبرت) لندن از آن نگهداری می‌کنند.
  •   قالی دیگری که مربوط به همین مسجد بوده و آن نیز در شهر لندن (مؤسسه دوین MAISAN  DUVEEN) است.
  •  یک تخته قالی که به امپراطور چالز کوئینت (Charles Quint) تعلق داشته است.
  •  دو تخته قالی بسیار زیبای موزه پولدی (Poldi) میلان که اولی مربوط به سال ۱۵۲۲ م و دارای امضای غیاث الدین جامی و دومی می‌بایست بدون تردید مربوط به نیمه دوم قرن ۱۶ باشد.

1001boom-ImageHandler

مدت چندین قرن از قالی ایران به عنوان کالای تجاری استفاده می‌شد ولی میزان این تجارت ناچیز بود تا اینکه در قرن ۱۵، مردم کشورهای مغرب زمین آنرا شناختند و برای آن ارزش قائل شدند و از قرن ۱۷ به بعد هم پس از آنکه قالی ایران به خارج از کشور راه یافته بود صنعتکاران تبریز با دریافت سلیقه مردم اروپا و آمریکا دست به بافتن قالی‌هایی زدند که بازار آن کشورها را به خود اختصاص دادند.

تبریز که در موارد بسیاری همواره علمدار نهضت‌های مختلفی بوده است در اعتلای هنر فرشبافی ایران نقش به سزایی داشته و رونق دوباره و احیای هنر فرشبافی را در اواخر دوره قاجاریه و اوایل سلطنت پهلوی و راهیابی فرش ایران را به بازارهای جهان و گسترش این حرفه در تمام نقاط ایران را تنها مرهون هوش و ذکاوت بازرگانان و قالی‌بافان صبور این منطقه باید دانست.

تاریخ طراحی فرش تبریز

طراحی قالی آن هم در تبریز به خاطر بروز حوادث تاریخی و تحولات اجتماعی سیاسی دست خوش تغییرات و فراز و نشیب‌هایی بوده است و گاه این تحولات باعث قدرت گرفتن و اهمیت یافتن نقش شهر تبریز در عرصه هنر طراحی فرش شده که مختصرا به آن اشاره می‌کنیم.

پایه‌ریزی مدارس و مکاتب فرهنگی و هنری که حتی در عصر پر آشوب تیمور نیز ادامه یافت. شهر تبریز را همراه با شهرهای آباد ماوراءالنهر، قطبی پر جاذبه در دنیای قدیم ساخت.

1001boom-Tabriz-Carpet

پس از سقوط هرات به دست شاه اسماعیل صفوی، تبریز پایتخت پر قدرت ایلخانیان و مکتب دوم هنرهای ایرانی، مرکز شایسته ای برای تجمع هنرمندان و نشر آثار بی‌نظیر فرهنگی و هنری در دنیای آن روز می‌شود.

حضور نقاشان بزرگ ایرانی نظیر بهزاد و سلطان محمد و همچنین کتابخانه سلطنتی در تبریز، به رشد شکوفایی هنرهایی نظیر کتاب آرایی و نقاشی کمک بسیار کرد. در این مکتب، هنر طراحی فرش، بدون تردید جای خاصی داشته و طرح‌های آن بوسیله نقاشان بزرگی که در تبریز زندگی می‌کردند ترسیم می‌شد و همینطور این موقعیت ویژه باعث شد که هنرمندان طراح قالی در تبریز با اهتمام بیشتری به این هنر بپردازند.

مکتب دوم هنر ایران در تبریز عمر چندانی نیافت و این پایگاه هنری به قزوین و اصفهان منتقل شد. در آغاز که هنوز فرش جنبه کالای تجاری نیافته بود، توسط نقاشان و مینیاتوریست‌ها طراحی می‌شد که عمدتا به سفارش سلاطین و افراد ثروتمند بود و به مرور زمان که تجارت فرش رونق گرفت و با ورود اروپاییان در دوره صفویه و خواستار شدن آنان از فرش‌های ایرانی با طراحی سنتی، طراحی فرش به شکل شغلی خاص، ابتدا با حمایت سلاطین صفوی و سپس بصورت شغلی مستقل درآ‌مد و تبریز محل مناسبی برای این هنر اصیل شد.

بعدها انتقال پایتخت و جنگ‌ها و آشوب‌های بسیار، تا حدودی از رونق شهر تبریز کاست ولی این شهر قبل از هر شهر دیگری در دوره قاجار شروع به تجدید حیات در زمینه طراحی نقشه فرش کرد.

از آنجا که شهر تبریز، شهری تقریبا مرزی محسوب می‌شود، با کشورهای همجوار ارتباط  فرهنگی و اقتصادی داشت و همچنین روح نوجویی و پیشرفتی که در این شهر وجود داشت باعث شد که به زودی هنرهای مختلف، از جمله هنرهای گذشته و به خصوص فرش در آنجا احیاء شود.

با ایجاد شعباتی از کمپانی‌های خارجی خریدار فرش و طهور تجار ایرانی، بازارهای خارجی به روی فرش تبریز گشوده شد. شهر تبریز به علت سابقه قبلی بافت فرش و طراحی آن و نزدیکی به کشورها و بازارهای خارجی شرایط مساعدی برای بافت فرش‌های مختلف و با کیفیت خوب داشت.

طراحی فرش تبریز با پیروی از گذشته پر رونق خود، کم کم به شکل رشته‌ای قابل ارائه در آموزشکده‌ها و کارگاه‌های طراحی قالی درآمد تا اینکه پا به پای مدرسه هنرهای زیبای تهران، مدرسه صنایع مستظرفه تبریز با وضعیت مشابهی تاسیس و شروع به فعالیت کرد. این مؤسسه فرهنگی به زودی محل کار و فعالیت هنرمندان برجسته تبریز در رشته‌های مختلف هنری شد.

بسیاری از هنرمندان برجسته تبریز نظیر میرمنصور و رسام ارژنگی و برخی از طراحان بزرگ دیگر تبریز در آن زمان در ایجاد این مدرسه و اعتلای هنر طراحی سنتی و طراحی قالی به شیوه کنونی تلاش فراوانی کردند و همینطور در طراحی فرش‌های با ارزش که برای کاخ‌های سلطنتی و عمارات حکومتی بافته می‌شد، مشارکت داشتند.

3

نظر بدهید

مطالب را هر روز در ایمیل خود دریافت کنید.

[انصراف]