تاریخچه معماری هنرهای تجسمی

تاریخ هنر ایران – دوران میانه – سده هفتم و هشتم هجری – قسمت دوم

در قسمت اول این مطلب به معماری و پیشرفت‌های آن در سده هفتم و هشتم هجری اشاره کردیم. در ادامه این مطلب به بررسی رشد و پیشرفت هنرهای دیگر نظیر نگارگری، خوشنویسی، سفالگری و سایر هنرهای تجسمی می‌پردازیم. با ما همراه باشید.

میراث هنری دیگری که در این دوره به حد شکوفایی خود نائل شد، سنت نگارگری است. در این دوره تحریم نگارگری تا اندازه‌ای شکست شد و جنبه همگانی‌تری پیدا کرد. پس از گذر از تأثیرات هنری دوره‌های آغازین این زمان که برخوردار از میراث هنرچینی و بیزانسی بود نگارگری ناب ایرانی پدید آمد.

هنرمند ایرانی ضمن آگاهی و ادراک مناسب تصویرگری توانست، با هوشمندی مناسب، تاثیرات خاور دور از جمله دقت در جزئیات، ترسیم کوه به شیوه لایه لایه، ابرهای پیچان، هاشورزنی و ترسیم آب به صورت پولک پولک را با تاثیرات هنر بیزانسی از جمله استفاده از رنگ نقره‌ای و حالات چهره اشخاص در هنر خود آورده و به آنها رنگ و بویی ایرانی ببخشد.

تمامی این ویژگی‌ها برای کتاب‌هایی که بیانگر روح ایرانی‌اند بسیار مناسب به نظر می‌رسید. شاخص‌ترین این آثار شاهنامه فردوسی و کتب تاریخی است که برای مصورسازی آنها تلاش بسیار شده است.

برگی از کتاب شاهنامه بزرگ مغول، مکتب تبریز

برگی از کتاب شاهنامه بزرگ مغول، مکتب تبریز

در نیمه دوم سده هفتم هجری مرحله انتقالی سنت نگارگری با حضور هنرمندانی که وفادار به سنت ایرانی بودند و با آگا هی از توانمندی‌های هنری سرزمین‌های دیگر شکل گرفت. آنها توانستند با غنی کردن به فنون هنری، توانمندی‌هایی در منظره‌سازی، صحنه پردازی و جزئیات گوناگون پیدا کنند و با بهره‌گیری از ترکیب‌بندی عمودی و کاربرد همزمان رنگ‌های جسمی و روحی، جدول کشی و نمایش همزمان داخل و خارج بنا تنوع بیشتری پدید آورند.

از نقاشی‌های کتاب کلیله و دمنه

از نقاشی‌های کتاب کلیله و دمنه

اما همچنان آثاری نیز با تلفیق سنت‌های تصویری سده‌های چهارم تا ششم هجری و عناصر آسیای میانه قابل رویت است.

همزمان با دوران تسلط ایلخانان مغول نگارگران شیراز توانستند میراثدار سنت‌های پیشین هنری ایران در نگارگری باشند. آن‌ها همت بسیاری در تولید آثار مکتوب و سنت کتابت داشتند و ابداعاتی را در زمینه نقاشی و نگارگری ایجاد کردند.

در این مکتب با تاکید بر انسان که پیکره‌ها به طور غیر طبیعی بلند قامت و بدون نسبت به منظره و معماری کشیده می‌شد و پیرامون وی را نقوش گیاهی بسیاری پر می‌کرد در زمینه افق رفیع به کار می‌رفت و نوعی هماهنگی خط و رنگ رعایت می‌شد.

سنت دیگر نقاشی این دوره تاریخی را می‌توان در مکتب جلایری دید که در آن نوعی تحول پدید آمد و توانست شیوه و الگوی مناسبی را در سنت نگارگری ایجاد کند و تداوم آن را در دوره تیموری می‌توان جستجو کرد.

برگی از شاهنامه، مکتب شیراز

برگی از شاهنامه، مکتب شیراز

این مکتب میراثدار سنت مکتب ایلخانی در تبریز، مکتب شیراز و بغداد بود که همراه با سیر تحول ادبیات فارسی و ظهور سبک عراقی و ادبیات تغزلی نوعی فضای شاعران و تصویرسازی خیالی را با هماهنگی پیکره و فضای تصویر، تنوع رنگ، ترکیب‌بندی دایره‌وار، تزئینات ماهرانه و تفکیک فضا (همزایی) پدید آورد.

شاخص آثار این دوره را می‌توان در دیوان خواجوی کرمانی و مجموع همای و همایون و دیوان سلطان احمد جلایر دید که برای اولین بار هنر تشعیر نیز به عنوان شیوه‌ای در تزئین دیوان اشعار به کار رفت است.

همچنین هنر کتاب‌آرایی و خوشنویسی در طیف گسترده‌ای رواج یافت و کتابت را به هنری فاخر مبدل ساخت.

این تحول با حضور استادان شش‌گانه خوشنویسی؛ احمد سهروردی، یوسف مشهدی، سید حیدر، نصرالله طبیب، ارغون کابلی و مبارکشاه تبریزی از شاگردان یاقوت مستعصمی در سه منطق مهم فارس، خراسان و آذربایجان شکل گرفت. این خوشنویسان هنر خویش را در کاربردهای مختلف تزئین بناها و کتابت نسخه‌های خطی گسترش دادند.

ابداع خط نستعلیق توسط میرعلی تبریزی نیز به دوره جلایریان باز می‌گردد.

برگی از کتاب دیوان سلطان احمد جلایر

برگی از کتاب دیوان سلطان احمد جلایر

سفالگری در این دوره نیز مورد توجه بوده است و از مهمترین مراکز تولید سفال کاشان، ری و سلطانی می‌توان نام برد.

سفالگران کاشانی به دلیل دارا بودن امکانات منطقه‌ای رشد قابل ملاحظه‌ای در سفالگری داشتند و توانستند در این دوره نوشته‌های برجسته‌ای را به نقاشی بیافزایند و فن مشبک‌سازی حروف سفالین را به کمال رساندند. همچنین در تزئین از طراحی و خطاطی و شیوه نگارگری بهره بردند.

از مناطق رقیب کاشان بایستی به ری اشاره کرد ک غالبا روی سفالین‌ها موضوعاتی از جمله مجالس شکار یا چوگان را بر زمین سفید یا لاجوردی به همراه نقش ترنج‌های زیبا و پر کار استفاده می‌کردند.

همچنین شیوه سلطانی با نوعی ترنج چهارپر که درون آن را با تصاویر بسیار زنده از جمله گوزن و آهو پر می‌کردند که به شیوه‌ای خاص و بدیع مبدل شد و در آن طرح شکوفه‌هایی روی زمینه‌های تاریک و خط‌های باریک آبی اجرا می‌شد.

ظروف سفالین سلطان آباد در سده هفتم و هشتم هجری

ظروف سفالین سلطان آباد در سده هفتم و هشتم هجری

با وجود نمونه‌های اندک آثار فلزی از جمله شمعدان‌های فلزی، باز هم نمی‌توان روش تولید این هنر در سده هفنم و هشتم هجری را روشن کرد.

هنر چوب نیز در این دوره براساس آثار باقیمانده دارای اهمیت بوده است که از نمون‌های شاخص آن می‌توان به منبر مسجد جامع نائین، منبر مسجد جامع اصفهان و رحل چوبی اشاره کرد.

رحل چوبی مسجد جامع نایین

رحل چوبی مسجد جامع نایین

طراحی پارچ در این دوره به کلی تغییر می‌کند. به طوریکه نقش‌های پیش از اسلام از رواج افتاد و به جای آن رنگ‌های تند و تیره در زمینه پارچه معمول شد و تنها وسیله ایجاد برجستگی و تضاد به کار بردن الیاف فلزی بود.

پارچهایی هم به صورت راه راه یا با شاخ و برگ‌هایی از گل نیلوفر رایج شد. تزئیناتی از پرندگان خیالی و جانوران نز به کار می‌رفت و طرح به گونه‌ای تکرار می‌شد که بیننده حرکتی مورب را احساس می‌کرد.

 

1

نظر بدهید

مطالب را هر روز در ایمیل خود دریافت کنید.

[انصراف]