فرش

پیش‌درآمدی بر قالی ترکمن

ترکمن‌های ایران در منطقه ترکمن صحرا واقع در مرز شمالی ایران و جمهوری ترکمنستان و همچنین در قسمت شمال شرقی خراسان زندگی می‌کنند. اغلب ترکمن‌های ایران را طوایف یموت، گوکلان، سالیر و همچنین ساریق و تکه تشکیل می دهند. این قوم بیش از هر کالایی به فرش‌های خود علاقمند بوده و آنها را به شکل‌ها و اندازه‌های گوناگون می‌بافته‌اند؛ تا نیازهای متنوع زندگی کوچ نشینی و نیمه کوچ نشینی را برآورده سازند و نمادهای آن نوع زندگی را یادآوری کند تا مایه شادی زندگی کوچ نشینی باشد. بااین‌حال، همانطور که در ادامه خواهید دید که الگوی کلی قالی ترکمن نشان از تحولات شدید ندارد، زیرا به صورت نقش‌های تکراری باقی مانده است.

مردم ترکمن اگر چه اصالت خود را حفظ کرده‌اند، سنت‌های فراوانی را چه در جنگ‌های قبیله‌ای، چه در جنگ با همسایگان و چه تحت تاثیر فرهنگ‌های مسلط همسایگان از دست داده‌اند، به طوری که پیگیری تاریخ آنان کار آسانی نیست.

قالی ترکمن

بنیاد اقتصادی زندگی اغلب ترکمن‌ها، مثل همه عشایر، دامداری است. با وجود این، اوضاع جغرافیایی و سیاسی گاه امکانات بهتری مثل کشاورزی را فراهم می‌آورد.

زنان عشایر و از جمله ترکمن‌ها در انواع بافته‌ها چنان کاردان و مسلط بودند که با ساده ترین ابزارها مجموعه‌ای متنوع و شگفت‌انگیز ایجاد می‌کردند که گاه، به ویژه هنگام عروسی، روی شتر و اسب به نمایش گذاشته می‌شد.

در عین حال، همین فرش‌ها، هر اندازه با دقت و زیبا بافته شده بود، زیر دست و پا و در زندگی گذرا و ناپایدار و در عین حال پر غرور و حادثه ترکمن‌ها از بین می‌رفت.

به همین دلیل، تنها نمونه‌هایی باقی مانده است که یا پیشامد یا دست بیگانه‌ای که با اعجاب و تحسین به سوی آنها رفته، انواع قابل توجهی را از گزند روزگار نگه داشته است.

کهنه‌ترین نمونه‌ها از قالی ترکمن از قرن دوازدهم هجری (هیجدهم میلادی) عقب تر نمی‌رود، و به همین دلیل، تاریخ قالی ترکمن اساسا روشن نیست.

از میان قبایل مختلفی که قالیبافی در آنها رواج داشته است (در قرون گذشته) فقط نام سه قبیله کهنه به جای مانده که از قالیبافی آن سختن رفته است: سالور، چدر (جولدر، دولدر) و ایمدلی (ایمور، المور).

کهنه‌ترین و عمده‌ترین قالی‌های ترکمن از قرن نوزدهم میلادی، باقی مانده است. در عین حال که بافت قالی در بین برخی از قبایل ترکمن تایید نشده است، چندین قبیله که قدیمی‌تر، بزرگتر و نیرومندتر از همه بودند قالی می‌بافته‌اند.

1001boom-3424_-%d8%aa%d8%b1%da%a9%d9%85%d9%86-2

ایل‌های بزرگی چون سالور، تکه (که منشعب از ایل سالور است) ساریک، یموت و ارساری و چدر از قدیمت‌رین ایلاتی بوده‌اند که قالیبافی در آنها رواج داشته است و هر کدام از آنها نقوش مربوط به قبیله خود (توتم) داشته‌اند.

تاریخ قالی ترکمن انعکاسی از تاریخ این قوم است. همچنان که در مورد تاریخ هیچ قبیله‌ی نمی‌توان با اطمینان سخن گفت، بیان تاریخ قالی ترکمن نیز خالی از اشکال نیست.

همانطور که اشاره کردیم، الگوی کلی قالی ترکمن نشان از تحولات شدید ندارد، زیرا به صورت نقش‌های تکراری باقی مانده است. این نقش‌ها در ایران بیش از ششصد سال سابقه دارند و در بسیاری از مینیاتورهای قرن هفتم هجری به بعد منعکس شده‌اند.

از آنجا که کهن‌ترین قالی به دست آمده جهان نیز دارای نقش‌های تکراری است، باید پذیرفت که نقش‌های ترکمنی در یک مرحله ابتدایی باقی مانده‌اند.

6

۴ دیدگاه

نظر بدهید

مطالب را هر روز در ایمیل خود دریافت کنید.

[انصراف]