فرش

طرح و نقش فرش ترکمن

همانطور که در پیش درآمد قالی ترکمن اشاره کردیه، طرح‌ و نقش فرش ترکمن اصیل همه تکراری است. یعنی از تکرار یک یا چند نقشمایه شکل می‌گیرند. اما به گفته «جان تامپسن» ویژگی طرح و نقش فرش ترکمن می‌توان بدین سان نیز توصیف کرد که ویژگی بافت ترکمن «گل» است.

هر کسی روزگاری عملا در این اندیشه رفته است که این نقش‌های دقیق چه معنایی دارد. اغلب نظریه‌ها می‌گویند که طرح و نقش فرش ترکمن نشانه چیزی است، از جمله نظام آبیاری و مزارع، چادرهای یک اردو، و انواع گل.

اندیشه ی دیگر این است که نقش‌های ترکمن از طرح‌های در هم رفته و رایج دوره تیموری گرفته شده. این نظریه مبتنی بر شباهت گل‌های ترکمنی است با نقش‌های قالی‌هایی که در مینیاتورها تصویر شده است. متاسفانه شباهت فقط سطحی است.

نقش‌های تمرکز یافته از جمله نیلوفر آبی، شقایق، ابر، موج و نمونه‌های دیگر رایج هنری از شرق به هنر آسیای مرکزی راه یافته اند. آنها را از قرن نهم هجری (پانزدهم میلادی) در قالی ترکمن و از قرن دهم هجری (شانزدهم میلادی) در قالی‌های ایرانی می‌توان دنبال کرد.

به عقیده او ترکمن‌ها نقش‌ها را متمرکز (درهم فشرده) می‌کرده اند. انزوای فرهنگی آنان را به حفظ طرح‌های کهنه کمک کرده. اگر نقشی در قالی قدیم ترک (عثمانی قدیم و ترکیه امروز) پیدا شود کلید کار است.

نقش فرش ترکمن

طبیعی است که تا همین حد اشکالات فراوانی بر این نظریه وارد است، به طوری‌که می‌دانیم، «نیلوفر آبی» یا لوتوس از کهن‌ترین زمان‌ها در هنر ایرانی رایج بوده است و در آثار پس از اسلام نیز همیشه دیده است.

به عقیده «جان تامپسن» حلقه ابر نماد هر گونه حلقه، روزنه و امثال آن است و رواج این نقش در قالی‌های ترک (آسیای صغیر) را به شکل گیری گل ترکمنی مربوط می‌داند. این حلقه ابر شناخته در ایران «میله بندی و در میان ترکمن‌ها تمیر چین» (آهن چین) است و در نقش قالی بر مینیاتورهای قرن هشتم هجری دیده می‌شود.

جان تامپسن ترنج هشت گوشه قالی ترک در قرن دوازدهم هجری را منشا گل‌های ترکمنی می‌داند. در حالی که تنها بخشی از ظاهر آنها به هم شباهت دارد. مهمترین مسأله این است که محققانی نظیر تامپس هیچ‌گاه به نام اصلی این گل‌ها توجه نمی‌کنند.

در صورتی‌که گلی از حلقه ابر یا هر چیز دیگر گرفته شده باشد باید نشانی هر قدر هم کوچک و ناچیز از آن سرچشمه در این گل‌ها باشد، در حالی که حتی یک نمونه نمی‌توان یافت که آن را بتوان به هنر چین یا آسیای مرکزی پیوند داد.

ترکمنها گل‌های اصلی قالی خود را نام‌هایی داده‌اند که صورت مهمترین آنها و معنی نام آنها مسائل بسیاری را روشن می‌کند.

بوگولیوبرف محقق نامی فرش ترکمن، می‌گوید:

«در فرش ترکمنی، ما به یک منبع زیباشناختی  از کار و تلاش گروهی بر می‌خوریم که طی نسل‌های متوالی گرد آمده است. بهترین و زیباترین آنها حفظ شده و اگر خطری در کمین این باز مانده‌های گرانب‌های زمان‌های دور دست و کهنه باشد؛ همانا، شرایط تمدن و تاراجگری زندگی کنونی ماست.»

4

یک دیدگاه

نظر بدهید

مطالب را هر روز در ایمیل خود دریافت کنید.

[انصراف]