فرش

طرح‌های رایج قالی ترکمن – قسمت دوم

در قسمت قبل بخشی از طرح‌های رایج قالی ترکمن را نام بردیم و توضیحاتی در رابطه با آنها ارائه دادیم. اینک قسمت دوم را بخوانید:

دسته‌ای از گل‌های ترکمن به نام ایل معروفند و معمولا با نام ایل به کار می‌روند، مثل سالور گل، تکه گل و ..  از قدیمی‌ترین نمونه‌های قالی ترکمن تاکنون، اینها مهم‌ترین نقش مایه‌های قالی این قوم بوده‌اند و در واقع بیش از هر نماد یا نشان دیگری، دلیل وابستگی بافته به ایل ویژه‌ای‌اند.

دقت در این گل‌ها چیزی از علائم قومی، مثل نشان یا توتم را به دست نمی‌کند. این گل‌ها اساسا هشت ضلعی‌اند اما گاه تغییراتی می‌کنند. در این تغییرها، زائده‌ها یا تزیین‌هایی به قالب اصلی اضافه می‌شود. تغییراتی بیرون هشت ضلعی‌ها، اضافه شدن قطعات ذوزنقه شکل است که در همه اضلاع صورت می‌گیرد؛ ولی هیچوقت بیش از نیمی از طول ضلع را نمی‌گیرد. در دو ضلع جانبی کنگره بزرگی هم افزوده می‌شود که ذوزنقه را در بر می‌گیرد.

شکل اصلی معمولا دارای دو محور است و این محورها فقط در پهلوها تا منتهی الیه کنگره‌ها ادامه می‌یابند و به این ترتیب معمولا تمام گل به وسیله این دو محور به چهار قسمت متقارن تقسیم می‌شود.

در درون هشت ضلعی ممکن است هشت ضلعی دیگری، یک تا سه چهار ضلعی تو در تو یا شکل‌هایی با اضلاع موج دار پدید آیند. در فاصله این شکل‌ها تزیین‌های اضافه‌تری مثل گل (شبدر، گشنیز یا جعفری)، مرغ، میله بندی، خاج، ضربدر و … قرار می‌گیرد و به این ترتیب مجموعه گل به صورت یک نقش پیچیده اسرار آمیز جلوه می‌کند.

در تصویر سمت چپ شکل زیر، چهار نوع از تزیین‌های داخلی گل‌ها را می‌بینیم.

طرح‌های قالی ترکمن

گل: یکی از نقش مایه‌ها و طرح‌های رایج قالی ترکمن که اکنون در فرش‌های ترکمن دارای بیش از بیست شکل مختلف و به ویژه نوع خاصی در هر ایل، طایفه یا حتی تیره است، همان چیزی‌ست که در میان همه ترک زبانان هم به گول (gül) معروف است و در میان عشایر و روستاییان فارسی زبان حوض نامیده می‌شود.

گل ترکمنی همان ترنج ایرانی است و در نقشه قالی‌های ترکمنی تکرار می‌شود. این نوع نقشه، یعنی نقشه با گل‌های تکراری (ترنج ترنج) تا پیش از دوره تیموری در قالی‌های گران‌بها و درباری ایران رایج بوده است و در مینیاتورهای قرن‌های هشتم و نهم و اوایل قرن دهم هجری دیده می‌شود.

اکنون گل‌های ترکمن دو دسته اند. دسته‌ای بسیار شبیه به هم، به طوری که اگر آنها را با هم مقایسه کنیم، می‌توانیم به این نتیجه برسیم که احتمالا سرچشمه همه آنها یکی بوده و در ذوق آزمایی‌های قومی از هم فاصله گرفته‌اند. از جمله:   

دسته دیگر گل‌هایی که شباهتی به سایر گل‌ها ندارند و احتمالا هر یک سرچشمه جداگانه‌ای داشته‌اند، از جمله:

ساندوق (صندوق) را هم باید از انواع حوض شمرد؛ دسته دیگری از نقش مایه‌های ترکمنی مانند قچک؛ بوینوز یا موینوز (شاخ)؛ آلتی ایپ (شش بند)؛ دورلی قچک؛ قوچکر؛ همه انواع قوچکرک؛ موئیز (شاخ)؛ عمده‌ای از انواع پودک؛ سینک؛ زنجیر لیک؛ شخک؛ سکیز کله (هشت کله) و حتی او شورمه همه دارای یک سرچشمه هستند و می‌توان آنها را با هم مقایسه کرد.

چخماق: نقش‌های خان قمچی؛ ایت قویروق؛ زر حلقه (سر حلقه)؛ ساری ایچان؛ ترس حلقه (ترس خلقه)؛ القم؛ باقیشتاچکسی (bāgištačakasi)؛ چخماق (čakmak)؛ تویه میون؛ رگمه وانواعی از لجک دارای سرچشمه مشترکند.

خمتاز: عده‌ای از نقش مایه‌های معروف به خمتاز (chamtos)؛ لیوف (lyuf) و مارک (morak) یکی‌اند.

تعویذ: سرباز از نوع دعا و القم است؛ خیزابی یا سگ زنجیری ترکمن که عقرب زرد (ساری ایچان)، شمرده شده است و انواعی از سیرغا (گوشواره) یکی هستند و همه از انواع تعویذ (دعای بازوبندی برای دفع چشم زخم) و امثال آن گرفته شده‌اند و القم و دعا را به خاطر می‌آورند.

ارگنگ قشته، ارکشیک، انواعی از آلتی ایپ، گیره، ایرمک قشنه، پیچاق اوجی و تکوزجیپ یک هستند.

همانگونه که می‌بینیم ترکمن‌ها قومی کم آمیزش و محدود بوده‌اند و به همین دلیل تعداد کمی نقش پذیرفته‌اند. اغلب نقش‌های قالی آنان تکراری بوده و گاه در بعضی قالی‌ها بیست نقش به کار می‌رود. نقش‌های اقوام مختلف با هم فرق دارند و این تفاوتها از همدیگر قابل تشخیص‌اند.

چند نمونه از طرح‌های رایج قالی ترکمن

مارگل – نماد قوم ترکمن

کاروان شتر

نقش عقاب (طغر) متعلق به طایفه جعفربای

طرح آینه گل، متعلق به طایفه جعفر بای، ساکن شرق دریای مازندران

نقش عقرب، متعلق به طایفه تکه

قابسه گل، متعلق به طایفه جعفربای، این نقش لانه پرنده‌ای است که در سواحل دریای مازنداران، در میان چارپایان تخم می‌گذارد و مورد احترام آنهاست.

گرمج یا حصار. نقشی متعلق به طایفه تکه. وسیله‌ای است که در اطراف جای چارپایان کشیده می‌شود که در اینجا با فرش بافته شده است.

گرمج یا حصار

درناق گل، متعلق به طایفه جعفربای

طرح‌های رایج قالی ترکمن

طرح درناق گل، کار استاد نیازی با الهام از کتاب مشکووا

1

نظر بدهید

مطالب را هر روز در ایمیل خود دریافت کنید.

[انصراف]