فرش

قالی‌های عشایری فارس – قالی افشار

پراکندگی گروه‌های عشایری، چه ساکن یا متحرک، و وسعت مناطقی که جهت ییلاق و قشلاق و مراوده تجاری و فرهنگی مورد استفاده قرار می‌گیرد، شناسایی فرش‌های ایلات و عشایر را با مشکل مواجه می‌کند. اختلاط و آمیزش فرهنگی ایلات و طوایف و تاثیرپذیری آنان از یکدیگر در همه ابعاد، از جمله در فرشبافی نیز، به نحوی محسوس پدیدار است. آنچه در ادامه می‌خوانید مختصری درباره قالی افشار از مجموعه قالی‌های عشایری استان فارس است.

بسیاری از الگوها و نگاره‌هایی که اختصاص به یک ایل و طایفه دارد و با اندکی تغییر و دگرگونی در نقوش ایل یا طایفه ای دیگر، مورد استفاده قرار می‌گیرد. ادغام و پراکندگی واحدهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کوچکتر از ایلات و طوایف، به نام تیره نیز، مزید بر علت شده و کارشناسایی دستباف‌های گوناگون این خطه را دشوار کرده است.

ذهنی بافی و استفاده نکردن از نقشه‌های ترسیمی الگو قرار دادن قالی‌های بافته شده و حذف یا افزودن برخی از نگاره‌ها در حین بافت، سبب شده تا برخلاف گذشته دستباف‌های مختص یک ایل یا طایفه که برای چندین دهه بدون تغییر تولید می‌شد، امروزه به لحاظ عوامل مذکور، تغییرات فاحشی را بپذیرد. بنابراین، دیگر نه تنها انتساب یک دستباف عشایری به ایل و طایفه‌ای مخصوص دشوار به نظر می‌آید بلکه به ناچار باید آن را به منطقه وسیع‌تری نسبت داد و صرف نظر از شیوه‌های بافت، طرح و رنگ، و طریقه کاربرد مصالح و مواد، روند شکل گیری هر یک از ایلات منطقه مورد مطالعه را نیز مد نظر قرار داد.

با وجود همه این دلایل، برای بررسی قالی‌های عشایری فارس، از تقسیم بندی ایل‌ها و بررسی جداگانه دستبافته‌های آنها برای مطالعه قالی‌های عشایری فارس بهره می‌گیریم.

این دسته‌بندی‌ها شامل دسته افشار و قشقایی می‌شوند. در این قسمت قالی افشار را بررسی کرده و در مطلب بعد مطالعه جامعی درباره فرش عشایری قشقایی خواهیم داشت.

قالی افشار

قالی‌های افشار نزدیکی زیادی با قالی‌های فارس دارند. این قالی‌ها نام خود را مدیون افشاری‌ها هستند. این‌ها ایل نیمه کوچ نشینان ترک زبانی‌اند که خاستگاهشان آذربایجان است و در قرن هفدهم میلادی به دلیل ایلی بودنشان، توسط شاه طهماسب به ناحیه ای که بین کرمان و شیراز قرار دارد، کوچانده شده‌اند .

قالی افشار

قالی افشار

به استثنای پاره‌ای از قالی‌های بسیار قدیمی یا محصولات پاره ای از مراکز (تبریز، سعید آباد) که به نام «کوت لو» معروفند (با طرح‌های گل و بوته‌ای)، قالی‌های افشار بطور میانگین کیفیت پائینی دارند. این امر ناشی از خوب نبودن نقش، بافت و مواد اولیه مورد مصرف است.

طرح‌ها بسیار متنوع است. بافندگان این قالی افشار از نقش‌های هندسی و نیمه هندسی، با الهام کامل از نقش‌های شیراز، استفاده می‌کنند که عبارتند از: لوزی‌های بزرگ، یا شش ضلعی‌های مرکزی، ستاره‌ها، یا تصویرهای استلیزه شده حیوانات، چلیپاها (غالبا در قاب اصلی حاشیه که در آن لوزی‌هایی با خطوط محیطی پلکانی، نیز می‌بینیم)، نقش‌های گل و بوته‌ای که بیشتر حالت طبیعی خود را حفظ کرده‌اند.

تمام این طرح ها بیانگر تأثیر محصول کرمان است. استفاده انحصاری از نقش «بته»ها نیز بسیار متداول است. این نقش در روی این قالی حالت هندسی پیدا می‌کند و ابعاد آنها بزرگتر از ابعاد «بته»هایی است که معمولا به آنها برمی‌خوریم.

گزینش و اقتباس افشارها محدود به نقش نمی‌شود، بلکه تکنیک کار را نیز شامل می‌شود و از گره ترکی باف (که در قالی‌های قدیمی بسیار متداول است) یا گره فارسی باف به یک اندازه استفاده می‌شود.

تار و پود این قالی‌ها، برعکس قالی‌های شیراز، از نخ پنبه‌ای بوده و گاهی نیز از هر دو جنس هستند که با هم مخلوط شده‌اند یعنی یک رشته نازک از پنبه و یک رشته نازک از پشم که با هم تابیده شده و نخ را به وجود آورده‌اند.

پود آنها غالبا قرمز یا گلی تیره است. این تار، پس از هر رج از گره‌ها، یک بار از روی آنها و از بین رشته‌های تار می‌گذرد. ولی در بعضی از قالی‌ها (کوت لو) نخ پود دوبار هم عبور کرده است.

پشم گره‌ها همیشه دارای کیفیت خوبی نیستند و این امر بخصوص در پاره ای از قالی‌های افشاری، که دارای تولید جدید و گسترده‌ای‌اند، دیده می‌شود. در این قالی‌ها از پشم دباغی نیز استفاده می‌شود. برای جبران دوام کم پشم، ارتفاع پرز گره ها را (از ۶۰۰ تا ۹۰۰ گره در هر سی متر مربع) متوسط می‌گیرند تا جسمیت بیشتر به این قالی، که بافت آن شل است، بدهند.

رنگ‌های آنها عموما روشن‌تر و زنده‌تر از رنگ قالی‌های شیراز است. در بین این رنگ‌ها، مسلط ترین آنها مایه‌های قرمز زنده یا روشن، آبی روشن یا متوسط و عاجی است. رنگ‌ها کلا بنیاد گیاهی دارند. در دو انتهای آن ریشه‌هایی وجود دارند که قبل از آنها یک نوار باریک گلیم بافت الوان قرار گرفته و لبه‌های قالی‌ها نیز الوان است. قطع آنها کوچک و یا متوسط و (مثلا ۷۰/۰۱۰/۱ متر یا ۳۰/۱۹۰/۱ متر). قالی‌هایی با ابعاد بزرگتر کمیابند. بطور کلی ارزش تجاری قالی‌های افشار نسبتا کم است.

 

2

نظر بدهید

مطالب را هر روز در ایمیل خود دریافت کنید.

[انصراف]