فرش

پیش درآمدی بر قالی خراسان

خراسان یکی از قطب‌های بسیار مهم قالیبافی ایران است و بافندگی فرش در آن از اهمیت ویژه ای برخوردار است شاید میزان این اهمیت را از نظر تعداد بافنده‌هایی که در مراکز متعدد قالیبافی این استان بکار بافندگی مشغولند بتوان درک کرد. قالیبافی خراسان در طول حیات یک هزار و پانصد ساله خود در زمان سلطنت شاهرخ میرزا (از سلسله تیموریان) یکی از شکوفاترین ادوار تاریخی خود را گذرانیده است. در این زمان شهر هرات پایتخت این سلسله که شهر نقاشان و مینیاتوریست‌ها لقب یافته بود شهری فعال و متحول در کلیه زمینه های هنری از جمله قالیبافی بود. با خصوصیات قالی خراسان بیشتر آشنا شوید.

هرات که امروز جزو افغانستان است، در خراسان بزرگ قدیم، همواره مورد توجه بسیاری از سلاطین بوده و به عنوان پایتخت به شمار می‌آمده است. قالی‌های تولیدی در آن سامان نیز، همگی تحت عنوان هرات نامگذاری می‌شده، زیرا چنانکه هم اکنون نیز تا حدودی مصطلح و مرسوم است، در آن دوران هم تولیدات بخش‌های مختلف یک استان را به نام مرکز آن استان می‌نامیدند. در این صورت بی ربط نخواهد بود اگر بگوییم تولیدات اصلی در روستاها و آبادی‌های بی‌شمار خراسان صورت می‌گرفته است.

تصاویر مینیاتوری مربوط به قرن پنجم، منصوب به قصر تیمور شاهرخ، در هرات وجود دارد که فرش‌هایی را با طرح‌های شکسته و گردان نشان می‌دهد. بعلاوه فرش‌های بزرگ دوره صفویه که اغلب منسوب به هراتند جزو خراسان به شمار می‌رفته که طی قرن ۱۹، بخشی از افغانستان شد.

به نظر می‌رسد قسمت اعظم بافته‌های نخستین ایران قدیم که به غرب صادر می‌شد از خراسان بوده است بویژه فرش‌های باریک و دراز با نقشه هراتی و زمینه آبی رنگ.

قالی خراسان

قالیبافی خراسان بعد از عصر صفویه رو به افول نهاد و بالاخره آخرین نشیب خود را در اوخر سلسله قاجاریه از سر گذرانید. قالیبافی خراسان نیز حیات مجدد خود را به بازرگانان تبریزی مدیون است چه آنها با تاسیس کارگاه‌های متعدد قالی بافی و اعزام بافندگان تبریزی به این خطه موجبات رونق این حرفه قدیمی را در آن فراهم کردند و طبعا از آن زمان به بعد بود که طرح‌ها و روش‌های بافت آذربایجان توسط این افراد که به خاطر علایق مذهبی و همچنین انگیزه‌های شغلی در شهر مقدس مشهد مجاور شده بودند در خراسان رواج گرفت.

قدیمی‌ترین قالی مجموعه آستان قدس رضوی ( با اندازه‌ای بیش از ۴۳ متر) طرح زیبایی از اسلیمی شیوه زمان صفوی دارد. نقش ﺁن ساقه‌های گل، برگ‌ها و نگاره‌های مارپیچ است که برخی از گل‌ها با گلابتون نقره‌ای بافته شده‌اند.

رنگ متن آن، قرمز لاکی است و حاشیه‌های آن آبی رنگ است. نزدیک ۱۶۰ سال پیش بافته شده است که سابقه قالیبافی مشهد نیز رقمی در همین حد، حدس زده می‌شود یعنی همان زمان که بازرگانان تبریزی برای گسترش صادرات قالی کارگاه‌های متمرکز در برخی از شهرها و روستاها و از جمله در مشهد تاسیس کردند.

رنگبندی و رنگرزی قالی خراسان

همه رنگ‌هایی که در قالی خراسان بکار رفته منشا گیاهی دارند. قالی‌های این دوره دارای مایه‌ها رنگ‌های بسیار زیبا هستند که عبارتند از صورتی، قرمز، خرمایی روشن، آبی، سبز، زرد و سفید رنگ.

زمینه قالی‌ها، بخصوص قالی‌هایی که دارای تصاویری حیوانی و غیره‌اند، آبی بسیار ملایم است. رنگ سیاه، از پوست گردو حاصل شده و آبی تیره را معمولا برای مشخص و برجسته نمودن طرح‌ها بکار می‌برند.

وضعیت فعلی قالی خراسان

امروزه صرف نظر از کارگاه‌های شهری که زیر نظر استادکاران و کارگران ماهر سرپرستی و اداره می شوند، مناطق مشهور دیگری، مثل بیرجند، قائنات، کاشمر، طبس و تربت حیدریه به بافت انواع قالی‌ها اشتغال دارند.

این مراکز علیرغم برخورداری از وجوه مشترک فرهنگی و داشتن خصلت‌های همگون در بافت فرش، خصوصیات ویژه‌ای نیز دارند که با توجه به آنها فرش هر منطقه را می‌توان از دیگر مناطق تمیز داد.

مناﻄق ﮔوناﮔون قالی بافی خطه بزرگ خراسان را که عمدتا محصولاتشان تحت عنوان قالی خراسان مشهور شده است؛ به شرح زیر تقسیم بندی شده‌اند: مشهد، بیرجند، مود، کاشمر، قائن، درخش، تربت حیدریه، سبزوار شاندیز، فردوس، طبس و قالی عشایری.

1

نظر بدهید

مطالب را هر روز در ایمیل خود دریافت کنید.

[انصراف]