فرش

طرح و نقش قالی خراسانی

با تاریخچه و ساختار قالی خراسانی پیش از این آشنا شدیم، در ادامه می‌خواهیم طرح و نفش فرش این خطه از ایران زمین را بیشتر مورد بررسی قرار دهیم و با نکات ریز بیشتری درباره آن آشنا شویم. با ما همراه باشید.

نقش مرکزی در طرح‌های قالی خراسانی

در قالی‌های بسیار زیبای خراسان مربوط به آخر قرن هیجدهم و قرن نوزدهم، نقشی چیرگی دارد که می‌توانیم آنرا نقش مرکزی بنامیم. موثرترین عناصر تزئینی نقش در مرکز قالی جمع می‌شوند و زمینه را که خالی می‌ماند، تبدیل به یک عنصر رنگی متضاد می‌کند.

معذالک، بین آخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، در کنار این قالی‌ها، قالی‌های دیگری نیز وجود دارد که نقش‌های تکراری آن، به گونه ای متجانس و مربوط به هم، تمام سطح زمینه را می‌پوشاند.

در سری اول، تعادل به دست آمده بین طرح‌ها و زمینه‌ها امکان داشتن یک حاشیه نسبتا باریک را با دو یا پنج قاب فراهم می‌کند. در سری دوم، لازم است که با ایجاد حاشیه بسیار عریضی که از چندین قاب تشکیل شده است (گاهی مواقع ۱۵ قاب) تباین و تضادی به وجود آید. در اکثر موارد رنگ این قاب‌ها خرمایی است. بنابراین، عریض‌ترین حاشیه‌ای را که می‌توان در قالی مشرق زمین دید، در این قالی‌ها دیده می‌شود.

قالی خراسانی

به تبع ابعاد قالی، قدیمی‌ترین قالی‌های خراسان در مرکزشان دارای یک یا چندین ترنج چند قسمتی هستند که شکل آنها متغیر است. این ترنج‌ها می‌توانند به شکل دایره، لوحی به شکل سپر و یا اینکه به شکل لوزی باشند. همچنین در این قالی‌ها معمولا پرده‌هایی دیده می‌شود که یادآور صفحاتی‌اند که حاشیه قالی‌های قدیمی در میان نقوش آنها جای داده شده‌اند. ولی پرده‌ها یا صفحات منقوش در قالی‌های قدیمی در برگیرنده کتیبه و خطوط، غزلیات و اشعاری بودند که در شان قالی‌ها سروده می‌شد، در حالیکه پرده‌ها و یا صفحات منقوش در قالی‌های جدید، در بیشتر مواقع، نقوشی را در بردارند که منحصرا تزئینی‌اند.

در این قالی‌ها غالبا گلدان‌های گلی داریم که سوی آنها یا به طرف بالا یا به طرف پایین قالی است. در چهار گوشه زمینه، چهار عدد لچک دیده می‌شوند که آنها نیز دارای تقسیمات زیادی‌اند. قسمتی از زمینه که توسط ترنج یا گلدان‌های گل و یا کتیبه اشغال شده است، آزاد می‌ماند و یا اینکه مزین به چند برگ الوان می‌شود که در کنار ترنج قرار می‌گیرند.

حاشیه قالی دارای ترازهایی با خطوط سینوسی شکل تزئین شده‌ای است که در هریک از خم‌های این سینوس‌ها، یک عدد گل کوچک پنج پر قرار دارد.

این طرح- که ما آن را تراز خراسان خواهیم نامید- معمولا در قاب‌های ثانوی حاشیه و استثنائا در قاب اصلی ظاهر می‌شود. قاب اصلی که معمولا دارای طرح ثابتی نیست، بر حسب مورد می‌تواند دارای یک نقش هراتی، چند نوع بته (که غالبا در مغرب زمین آن را طرح کشمیر می‌نامند) یا دارای برگ‌هایی باشد.

علاوه بر این قالی‌های قدیمی خراسان، قالی‌های دیگری را نیز می‌بینیم که مربوط به همین دورانند. این قالی‌ها را شکارگاه می‌نامند و دارای صحنه‌هایی از شکارگری‌اند (معمولا هم دارای قطع کلگی‌اند).

آنها دارای همان ویژگی نقش قالی های خراسان‌اند. ولی با داشتن ویژگی‌هایی، از قالی‌های خراسان تمیز داده می‌شوند؛ این ویژگی‌ها عبارتند از: حضور تصاویر حیوانی در حالت دویدن یا پرواز کردن (آهو، گوزن، خرگوش، غزال، قرقاول، کبوتر).

این سوژه‌های در حال حرکت به وضوح در روی زمینه ساده و یکنواخت قالی جلوه می‌کنند. آنها به جان و توان داشتن تمام قالی کمک کرده و یک حرکت افسانه‌ای و زیبا بوجود می‌آوردند.

قالی خراسانی که دارای نقش ترنج مرکزی و تصاویر انسانی و حیوانی بودند، همراه با تحولات و توسعه مداوم، به تدریج از بین رفتند و جای خود را به قالی‌هایی دادند که به ندرت نقوش مرکزی را حفظ می‌کنند.

در آثار خلق شده نوین که به اندازه قالی‌های گذشته مورد توجه‌‌اند، نقشی واحد که به تناسب‌های محدودتری در تمام سطح قالی تکرار شده، ترجیح داده می‌شود. مانند نقش ماهی یا هراتی که نوعی گل تزئینی است و درون یک لوزی گل دار جای گرفته و دارای چهار برگ نوک تیز که ظاهراً به اضلاع این لوزی چسبیده‌اند.

این نقش که در تمام ایران بسیار متداول است در قالی‌های فراهان، بیجار، صحنه و همدان دیده می‌شود.

نقش بته را نیز بطور معمول و متداول در قالی‌های این منطقه می‌بینیم و این همان نقشی است که قبلا حاشیه قالی‌های قدیمی را تزئین می‌کرده و همچنین (البته خیلی به ندرت) نقش میناخانی را می‌بینیم که نوعی شبکه لوزی شکل است و در نقاط اتصال، گل‌هایی به شکل گره پروانه ای دارد. گاهی در این طرح آخر، شبکه‌های لوزی شکل از بین رفته و جای خود را به وضع آزادتری از شاخه‌های کوچک گل‌دار داده‌اند.

عرض حاشیه زیبا، لطیف و نقشین قالی خراسانی به یک متر می‌رسد. اضافه می‌کنیم که نقش مسلط، بخصوص در قاب‌های ثانوی این حاشیه، نقش تراز خراسان است.

برعکس، قاب اصلی این حاشیه‌ها در قالی‌های گوناگون دارای نقش‌های متفاوتی‌اند. البته در بعضی از قالی‌های قدیمی خراسان، در همین قاب اصلی، غالبا به گونه‌هایی از این تراز برمی‌خوریم که از سه خط به شکل سینوس تشکیل شده است. این خطوط نسبتا عریض هستند و همدیگر را قطع می‌کنند.

 

2

نظر بدهید

مطالب را هر روز در ایمیل خود دریافت کنید.

[انصراف]