فرش

نظر سیروس پرهام درباره نقوش فرش‌های استان فارس

در کنار نقوش معروف محرابی که به واسطه اندازه خاص آنها به قالیچه‌های سجاده‌ای نیز شهرت یافته‌اند، گروه دیگری از نقش‌های زیبای قالی ایرانی قرار دارند که به علت شباهت زیاد آنها و با استناداتی که محققان و هنرشناسان غربی بر آنها داشته‌‌اند، انتظار می‌رود که به دلیل داشتن طرح محراب گونه در گروه طرح‌های مهرابی قرار بگیرند؛ حال آن که چنین نیست. هویت واقعی این نقش‌ها با توضیحات و بررسی‌های عالمانه سیروس پرهام در مورد نقوش فرش‌های استان فارس هویدا می‌شود. 

سیروس پرهام مترجم، ویراستار، منتقد ادبی، هنرشناس، فرش‌شناس ایرانی و از بنیان‌گذاران سازمان اسناد ملی ایران است. او از پژوهندگان رشتهٔ فرش‌شناسی ایرانی است و در این زمینه تألیفات مهمی دارد و مدتی هم عضو هیئت مدیرهٔ موزهٔ فرش ایران بوده است. کتب تألیفی او از جمله دستباف‌های عشایری و روستایی فارس در زمره کتب درسی و مرجع رشته فرش به شمار می‌روند.

سیروس پرهام درباره نقوش فرش‌های استان فارس چنین می‌نویسد:

«نقش اصلی فرش‌های این گروه در میان فرش شناسان شیراز با نام نقش ناظم معروف و شناخته شده است که طرح مشهور و تقریبا خاص ایل قشقایی است در بازار تهران به طرح «حاج خانومی» شهرت یافته‌اند. طرح ناظم طرح و نقشی است بسیار قدیمی و مشهور که از روزگار صفویه با نام نقش گلدانی تقریبا در همه شهرهای قالیبافی ایران و نیز هندوستان به شیوه‌های متفاوت بافته شده و در ایل قشقایی نیز از حدود دو قرن پیش به طور مداوم و منحصرا توسط بافندگان طایفه کشکولی بافته می‌شود. بیشتر فرش شناسان و هنر شناسان مغرب زمین از پروفسور پوپ تا سایر مجموعه‌داران نامداری چون جوزف مک مولان، آن را جزو قالیچه‌های سجاده‌ای آورده‌اند بی‌آنکه به مرسوم نبودن قالیچه‌های سجاده‌ای در میان ایلات و عشایر فارس و به ویژه به اندازه‌‌های نا متناسب و غیر سجاده‌ای این قالیچه‌ها که غالباً دو برابر و گاه سه برابر سجاده است توجه داشته باشند.

این برداشت نادرست که به صورت یک غلط مشهور در آمده بیشتر ناشی از نقش محراب مانند قسمت بالای این طرح و نیز مشتبه شدن دونیم سرو دو طرف فرش با ستون است. حقیقت آن است که چارچوب این نقش، ایوان یا مداخل و یا درگاهی است که دو سوی ان دو سرو جای گرفته و به باغی گشوده شده است. باغی پر گل و پر شکوفه که گل‌های گوناگون رنگارنگش همه از یک ساقه و از درون یک گلدان روییده است. باغ هم که می‌دانیم چه جاذبه افسون کننده‌ای برای هنرمندان و قالیبافان ایرانی، به ویژه بافندگان سرزمین‌های خشک و سوزان جنوب داشته است. در واقع اصل این نقش در گروهی از قالی‌های معروف به هزار گل قشقایی دیده می‌شود که همانگونه که گفته شد در بازار شیراز با نام «نقش ناظم» شناخته می‌شود.

نگاهی به نمونه‌های گوناگون کاربرد این نقش در «باغ گلدان» در سایر نقاط ایران در طول چند قرن گذشته کافی است تا حقیقت این نقش دریافته شود، خلاصه آن که در برخی نمونه‌های قدیمی قالی «نقش گلدانی» سروها به طور کامل دو نیم شده و در دو سمت باغ قد برافراشته است. اینکه این شبه لچک‌های بهم پیوسته طاق‌مانند را محراب پنداشته و به تبع آن شبهه «قالیچه سجاده‌ای» را القا کرده‌اند، بیشتر به آن سبب است که آنها را به یقین طاق قوسی محرابی دانسته‌‌اند، حال آنکه طاق بودن این لچک‌های پیوسته مسلم نیست. چرا که اولا طاق قوسی که از اجزای اصلی معماری ساسانی و معماری ایران پس از اسلام است منحصر به عبادتگاه و مسجد و محراب نبوده و بیشتر خانه‌ها و بناهای ایران در طول چندین سده درگاه‌های طاقی داشته است. ثانیا از لحاظ منطق طراحی منطقی‌تر خواهد بود اگر این لچک‌های پر چین و شکن را پرده‌ای آویخته از درگاه بدانیم که از دو سمت گشوده و جمع شده است، همچنان‌که تا به امروز این شیوه کنار زدن گشودن پرده مرسوم است.

در اثبات پرده بودن لچک‌های فوقانی دست کم یه دلیل بارز می‌توان از لابه‌‌لای اجزای طرح ناظم یافت. اول این که قسمت پایین لچک‌ها که تارک سروها متصل است برجستگی و برآمدگی بیشتری از چین‌شکن که این قسمت‌ها دارد. این برآمدگی نمایان، می‌تواند حاکی از آن باشد که پایین پرده را جمع کرده و گره زده‌اند. به خصوص که این برجستگی دو چندان، برای طاق و طاق‌نما ضروری نیست. دوم اینکه در بیشتر قالیچه‌های با این، طرح نوار افقی معمولا سفید رنگ بر گلوگاه همین قسمت برجسته بافته شده که می‌تواند نشان‌دهنده قطعه پارچه دوخته یا قیطان و نواری باشد که پرده از هم گشوده جمع شده را نگه می‌دارد.

در قدیمی‌ترین نمونه‌های این طرح به جای این نوار نگهدارنده، گلی شبیه منگوله بافته شده که خود دلیل بر ان است که کاربرد منگوله و تزئیناتی از این دست برای جمع کردن و نگاهداشتن پرده معمول بود، چون در غیر این صورت گذاردن گل در محل اتصال سرو و طاق‌نمائی بی‌معنا و بی‌مورد خواهد بود.

قالی شیراز

طرح‌های ناظم در قرن اخیر نیز، هم این گل یا در حقیقت نیم گل را دارد و هم نوار نگهدارنده را، متهی ینم گل تارک سروها غالبا همان رنگ سروهاست و به آسانی قابل تشخیص نیست. دلیل سوم آن که علیرغم فراوانی طاق قوسی «گهواره‌ای» در معماری ایران پیش از اسلام و پس از اسلام، طاق مضرس و کنگره دار هرگز در معماری سنتی ایران رواج نیافته و بنابراین طبیعی‌تر آن است که بنابراین طرح ناظم در اصل پرده آویخته‌ای است در برابر ما که پایین آن یا گره خورده یا با نوار پارچه‌ای جمع و بسته شده، درست به همان طرز که از زما‌ن‌های دور در ایران نقاشی می‌شده و از شیوه‌های بارز تزئین صحنه‌های داخلی در مجالس مینیاتور بوده است.»

به این ترتیب با توجه به دلایل و بررسی‌های ارایه شده توسط سیروس پرهام می‌توان گفت که طرح‌های ناظم یا حاج خانومی در ردیف طرح‌های مهرابی قرار ندارند و اصل و منشا آنها از بنیاد با یکدیگر متمایز است.

بدیهی است دریافت و استنتاج چنین مطلبی (هر چند در غالب نظریه و نه قانون مسلم، که البته به عقیده من در مسلم بودن موارد مذکور شکی نیست) فقط در سایه مطالعات مستمر و دقیق در تاریخ هنر و سایر عناوین مرتبط با آن محقق است.

3

نظر بدهید

مطالب را هر روز در ایمیل خود دریافت کنید.

[انصراف]