فرش

قالی سیستان

هر منطقه ای صنایع دستی مخصوص خود را  دارد و به خاطر تفاوت‌های جغرافیای و تاریخی این صنایع گاهی شبیه هم و گاهی نیز با هم فرق دارند و استان سیستان و بلوچستان نیز از این اصل مستثنی نیست. با این حال استان سیستان و بلوچستان با توجه به همین تفاوت‌ها صنایع دستی خود را دارد که با جاهی دیگر تفاوت‌های خاص خود را دارد. و از این گذشته منطقه سیستان و بلوچستان نیز با هم تفاوت‌هایی دارند. قالی بلوچستان را پیش از این شناختیم؛ حالا نوبت قالی سیستان است.

اینکه اولین فرش بافته شده بصورت تار و پود به کدام سرزمین تعلق دارد و آیا ایرانیان یا چینیان خالق این هنرند یا سایر اقوام به درستی معلوم نیست. اما فرش «پازیریک» که قدیمی‌ترین دستباف بشری است که تاکنون کشف شده تا اندازه‌ای به این سؤال پاسخ می‌دهد.

به تازگی در ناحیه سن‌یانگ چین از مقبره‌ای قدیمی، فرش چند صد ساله‌ای کشف شده که نقش آن شباهت‌هایی به فرش‌های ایران دارد. با کشفیات مذکور و سایر آثار می‌توان مرکز عمده فرش قدیم جهان را از ایران، آسیای صغیر، ترکستان، چین، هندوستان، مناطقی از شرق اروپا، شمال افریقا و … است.

فرش ایران دارای تاریخ بسیار طولانی است در ایران از دیرباز، بافتن متداول بوده است. پروفسور رودنکو کاشف فرش پازیریک معتقد است: «قالی مذکور کار مردم ماد یا پارس و پارت (خراسان) بزرگ است».

توجه به نقشهای مشابه و همزمان این فرش در ستون‌های تخت جمشید نیز این نظریه را تأئید می‌کند. منابع یونانی از قالی‌های زربفت ایران یاد کرده‌اند. فرش بهارستان یا فرش (بهار خسرو) نمونه‌ای از شاهکارهای هنر فرش ایران در گذشته است.

بلوچستان

بلوچ از واژه‌های فارسی باستان است و به معنای تاج و خروس با شانه است. بلوچ‌ها به دلیل شرایط اقلیمی همیشه با طبیعت در پیکارند و همواره آرزوی برخورداری از منابع فراوان آب و مرغزار را در بافت‌های خود بیان کرده‌اند.

آنان به شبانی روزگار می‌گذارنند و در چادرهایی که به اسلوب خشن از پشم سیاه بز بافته شده‌اند زندگی می‌کنند. زیرانداز چادرها گلیم‌هایی به رنگ‌های گوناگونند. نقش این گلیم‌ها در حاشیه به صورت خرمهره‌هایی است که سابقا به جای سکه به کار می‌رفت.

یکی از بافت‌هایی خاص بلوچ سفره است که به اصطلاح بومی جهیزی است که زمینه آن از پشم طبیعی شتر است و اغلب ترنجی در وسط آن دیده می‌شود.

قالی بلوچستان

گلیم‌هایشان نیز اسلوب خاص خود را دارد که میناخوانی نامیده می‌شود. سرتاسر گلیم از بافت راه راه شکل گرفته است که در هر ردیف آن نقوش متفاوت از نظر طرح و رنگ به چشم می‌خورد. رنگ‌های تیره، مانند قهوه ای، قرمز تیره (مایل به قهوه ای) و شتری و آبی سیر و رنگ‌های روشن مثل زرد، سبز، قرمز که در شکل‌گیری طرح‌های بلوچی نقش مؤثری دارند، رنگ‌های مشخصه، طرح‌های بلوچند. نکته قابل توجه این است که بلوچ‌ها پشتی را به شیوه قالی می‌بافند.

سیستان

زیراندازهای سیستانی را باید به سه نوع تقسیم کرد (از لحاظ مبنای تاریخی):

الف: نوع تاریخی یا کهن، که تا آغاز قرن چهاردهم هجری (بیستم میلادی) بافته شده است.

ب: نوع میانه، که از حدود اواخر قرن سیزدهم هجری (نوزدهم میلادی) بافته شده و هنوز هم بافته می‌شود.

ج: نوع نو، که هم اکنون بافته می‌شود.

رنگ‌های قالی سیستان:

سکاها به رنگ سرمه‌ای و فیروزه‌ای علاقه شدیدی داشتند. در سیستان امروز هم قالی‌هایی بافته می‌شود که نقشه آن اصیل و ویژه همین منطقه است و زمینه آنها سرمه‌ای است. در قالی پازیریک دومین رنگ غالب بعد از آبی، فیروزه‌ای است.

روی نمونه‌های چند قالی قدیم سیستانی که باقی مانده رنگ زرد نسبتا ایجی است که یادآور شکوه گندمزاران وسیع و پربار سیستان کهن است که امروزه هم بخشی از آن باقی است.

فرش پازیریک در موزه آرمیتاژ سن پترزبورگ

سومین رنگ رایج در قالی پازیریک زرد است. دیگر رنگ مورد علاقه سکاها سرخ است و در قالی سیستان مثل قالی‌های بسیاری از نواحی دیگر ایران، رایج است.

نقشه‌های قالی سیستان:

قالی اصیل و کهن سیستان دارای نقشه مشخصی نیست و این البته در قالی ایرانی ظاهرا چیز بعیدی است. قالی ایرانی اگرچه نقشه‌های معینی دارد بسیار متنوع است. نقش‌هایی است که صرفا در متن دیده می‌شود و آنها را هرگز نمی‌توان در حاشیه دید مثل لچک، ترنج و … قالی کهن سیستان برخلاف این است. متن این قالی با همان نقوشی پرشده است که عینا در حاشیه است.

در فرش پازیریک تفاوتی بین نقش‌های متن و حاشیه نیست. گل‌های درون متن همه تکرار یک نقش هستند که ممکن است عینا در حاشیه نیز قرار گیرد. نقش‌های حاشیه نیز تکراری‌اند و قرار گرفتنشان در متن چندان بعید نیست و اینجاست که می‌توان گفت تنها یادگار اصیل فرش پازیریک را می‌توان در بافته‌های قدیم سیستان یافت.

0

نظر بدهید

مطالب را هر روز در ایمیل خود دریافت کنید.

[انصراف]