فرش

مفهوم دندانه در صنعت رنگرزی سنتی قالی

در مطلب قبل درباره رنگرزی سنتی قالی در ایران و تاریخچه آن صحبت کردیم. در ادامه این مطلب می‌خواهیم با مفهوم دندانه کردن در این صنعت بیشتر آشنا شویم.

دندانه چیست؟

پوسته خارجی و با فلس‌های پشم با خاصیت نفوذ ناپذیری خود درجذب رنگ مستقیماً اثر می‌گذارند. مواد شیمیایی خاص و عملیات مکانیکی می‌تواند این پوسته را تضعیف کرده و از بین ببرد. با از بین رفتن این فلس‌ها، سرعت نفوذ رنگ به داخل الیاف افزایش می‌یابد. بدین ترتیب پشمی که تحت تأثیر محلول‌های شیمیایی یا عملیات مکانیکی قرار گرفته با در هوای آزاد به مد ت طولانی باقی مانده باشد نسبت به پشم معمولی خاصیت جذب رنگ بیشتری پیدا کرده و پرنگ‌تر می‌شود.

به عبارت دیگر کلاف سفید پشم بدون عملیات قبلی اگر با مقداری روناس جوشانده شود ملاحظه می‌شود. رنگی که الیاف پشم به خود گرفته بسیار ناچیز و نایکنواخت است و بعد از شستشو تمام یا قسمتی از همین رنگ مختصر و نامطلوب از بین رفته و ضمناً رنگ این کلاف نیز در مقابل نور ثبات ندارد. حال اگر همان مقدار کلاف را قبل از رنگرزی در یکی از املاح مثلاً زاج سفید یا سولفات آهن جوشانیده و سپس داخل حمام رنگ نمائیم ملاحظه می‌شود که رنگ جذب شده توسط الیاف پشم بسیار زیادتر و ثبات نیز دربرابر نور و شستشو بیشتر بوده و ضمناً رنگ یکنواخت بدست می‌دهد.

2714

این تجربه نشان می‌دهد که رنگ‌ها بدون وجود این عامل که دندانه نامیده می‌شود تمایل به جذب شدن در پشم و سایر الیاف از خود نشان نمی‌دهند عمل آغشته کردن پشم‌ها و الیاف را یا دندانه در اصطلاح رنگرزی «دندانه دادن» می‌گویند دندانه در اصطلاح به معنی اضافه کردن موادی برای تثبیت و رنگ پذیری بیشتر الیاف است این مواد از نظر شیمیایی باید قابلیت حل شدن در ماده رنگی را داشته باشد طرز عمل این املاح به این صورت است که با به وجود آوردن خلل و فرج یا خراش در روی سطح الیاف باعث نفوذ بیشتر رنگ به داخل الیاف می‌شود. دندانه علاوه بر دخالت در جای گیری و ثبات رنگ بر روی الیاف خود موجب بالا بردن شفافیت رنگ و دلپذیری آن می گردد. دندانه‌ها دارای انواع مختلفی هستند و محیط‌های اسیدی معمولی‌ترین زمینه دندانه دادن پشم است.

و اغلب در این مورد اسیدهای سولفوریک، سیتریک، استیک و فدمیک مورد استفاده قرار می‌گیرند در روستاها و عشایر نیز به منظور ایجاد محیط اسیدی از سرکه، آبغوره، سماق، قره قروت و دوغ بهره می‌گیرند.

رنگ‌های طبیعی به ۲ گونه بر الیاف بدون دندانه عمل می‌کنند برخی کاملاً جذب الیاف نمی‌شوند برخی نیز به صورت سطحی جذب می‌شوند که در مقابل نور و یا شستشو از بین می‌روند و ثباتی ندارند به همین سبب استفاده از دندانه در رنگرزی با رنگهای طبیعی کاملاً الزامی است.

انواع دندانه‌ها و ذکر تفاوت آنها در نحوه رنگرزی

دندانه‌ها بر دو نوعند:

دندانه‌های نباتی

قسمت‌های مختلفی از برخی گیاهان دارای خاصیت تثبیت کنندگی است این گیاهان اغلب دارای تانن یا مازوج هستند در بعضی از کتب داروئی این ماده به صورت‌های اسید تانیک- تانن- اسید گالوتانیک- گالوتانن و به غلط اسید دی گالیک ذکر شده است. تانن در پوست و میوه تعداد زیادی از گیاهان مخصوصاً پوست درختان بلوط و سماق وجود دارد و سه نوع دارد.:

  • تانن‌هایی که املاح فریک را به رنگ آبی سیاه در می‌آورند، مانند تانن‌های پوست بلوط، سماق و پوست درختان غان.
  • تانن‌هایی که املاح فریک را به رنگ سبز در می‌آورند مانند انواع ترشک
  • تانن‌هایی که املاح فریک را به رنگ خاکستری مایل به سبز در می‌آورند مانند تانن موجود در گزنه

این تانن‌ها به دو صورت وجود دارند: در درجه اول به حالت طبیعی در گیاه موجود است و در درجه دوم تانن پاتولوژیک یا معمولی که در بافت گیاهی یافت می‌شود و بر اثر نیش حشره به وجود می‌آید. که به آن مازو می‌گویند این ماده بر اثر نیش حشره ای به نام علمی PEMHIGUS UTRIVULAIUS بر درخت جفت و بلوط به دست می‌آید که ۴۰٪ جوهر مازو دارد. در کردستان مازوهای دیگری از برگ درخت بلوط می‌گیرند که ۵۰ تا ۷۰ درصد جوهر مازو دارد. برگ خشک خود مازو را با آسیاب خوب می‌سایند و آن را چند ساعت در دیگ بزرگ مسی می‌جوشانند و سپس آن را صاف کرده در رنگرزی مصرف می‌کنند مازو دارای خواص ویژه ای است زیرا با مواد قلیایی ترکیب می‌شود و در برابر هوا رنگ قهوه ای به خود می‌گیرد دارای طعم قابضی است، عکس العمل اسیدی ضعیفی دارد، با املاح مختلف به رنگ‌های مختلف تولید رسوب می‌کند این گیاهان که ما زوج دار یا تندار هستند جزء دندانه‌های رنگ دارهستند و بیشتر برای تیره کردن فام رنگ‌ها به کار می‌روند بخصوص مازو که برای تهیه رنگ‌های سیر کاربرد دارد.

دندانه‌های معدنی

این مواد اغلب املاح فلزات قابل ترکیب با آب هستند که برخی از آنان مانند املاح مس، کبالت خود دارای رنگ هستند و برخی مانند زاج سفید بدون رنگ اند. این املاح که ظرفیت فلزی آنان زیاد است در حمام رنگرزی ترکیب شیمیایی یا لاک مانند بین رنگ و لیف تشکیل می‌دهند و باعث می‌شوند که رنگ کاملاً در داخل لیف نفوذ کند استفاده بیش از اندازه از دندانه باعث درهم رفتگی و چسبندگی پشم می‌شود آب‌های سنگین مانند آب اصفهان باعث رسوب آن می‌شود و قدرت دندانه را کاهش می‌دهد و به عدم یکنواختی پشم‌هایی که بعداً رنگ می‌کنیم منجر خواهد شد. دندانه‌های معدنی دارای انواع مختلف است که در اینجا به ذکر نام و توضیح در موردی تعدادی از آنها می‌پردازیم:

  • زاج سفید: مهمترین دندانه ای که در رنگرزی رنگ‌های قالی از آن استفاده می‌شود املاح آلومینیوم و مخصوصاً نمک مضاعف آلومینیوم و پتاسیم است که زاج سفید نامیده می‌شود. در ایران معادن زاج سفید فراوان است مهمترین معادنی که فعلاً استخراج می‌شوند معادن طارم زنجان و ارومیه هستند. آب‌های سنگین مانند آب‌های اصفهان و یزد باعث رسوب زاج می‌شود باید در مورد چنین آب‌هایی در موقع دندانه دادن دقت فراوان کرد و قبل از مصرف آنرا تصفیه و یا در صورت عدم امکان کمی فسفات سدیم به آن اضافه کرد. معمولاً پشم را در محیط اسیدی دندانه زاج سفید می‌دهند. از مواد کمکی که به عنوان اسید مصرف می‌شود می‌توان از کروم دو تارتر، اسید سیتریک (جوهر ترشک)، اسید اگزالیک (جوهر لیمو)، اسید استیک (سرکه) و دُرد شراب نام برد. برای روناس از اسید اکزالیک و اسید لاکتیک و برای قرمز دانه از کرم دوتارتر و اسید اگزالیک و اسید اسیتیک بیشتری استفاده می‌شود. اسیدهای معدنی مانند اسید سولفوریک و اسید کلریدریک موجب زردی و کدری رنگ‌های حاصله می‌شود. نسبت زاج ۵ تا ۲۰ درصد وزن پشم و مدت زمان لازم یک ساعت است.
  • zaj_Sefidکروم: مهمترین داندانه ای که با رنگرزی رنگ‌های مصنوعی دندانه ای مصرف می‌شود املاح کرم است. ۳ نوع حمام داندانه کروم وجود دارد:
    • الف) حمام دندانه کروم شیرین: این یک دندانه اکسید کننده است در این حالت کروم به مقدار زیاد در روی پشم به حالت cro3 درمی‌آید و پشم در این موقع رنگ زردی به خود می‌گیرد. این روش عمومی ترین حالت دندانه دادن پشم است. در حمام فقط دو تا سه درصد به نسبت به وزن پشم بیکرومات اضافه می‌شود اضافه کردن این اسید به خاطر آن است که حمام را کاملاً خنثی کند و کلیه واکنس‌های قلیایی را که از موقع شستشو با صابون و کربنات دو سود ممکن است در پشم مانده باشد از بین برود.
    • ب) جمام دندانه کروم ترش: این دندانه به میزان ۲ نوع دیگر کمتر مصرف دارد وتفاوت آن با دندانه کروم شیرین این است که دندانه دادن در محیط اسیدی صورت می‌گیرد که معمولاً از اسید استیک ضعیف استفاده می‌شود.
    • ج) حمام کروم احیا: تعدادی از رنگ‌های طبیعی و شیمیایی نسبت به اکسیداسیون فوق العاده حساس‌اند. لذا در مورد دندانه کروم یک ترکیب کروم احیا شده لازم است در این حالت بیکرومات را همراه با یک نمک اسیدی و اسیدهای احیای کننده استفاده می‌کنند.
  • مس (زاج سبز): از بین  همه املاح مس سولفات آنرا که کات کبود زاج سبز نامیده می‌شود برای دندانه کردن پشم به مقدار محدود مورد استفاده قرار می‌دهند. دندانه مس در رنگ|‌های شیمیایی به جز در چند مورد استثنایی مورد استفاده قرار نمی‌گیرد؛ ولی در رنگ‌های طبیعی به مقدار زیاد مصرف دارد. به طور کلی دندانه سولفات مس روی پشم اثر نموده و از استقامت آن می‌کاهد و همچنین پشم را زبر و شکننده می‌کنند مقدار سولفات مس که برای دندانه به کار می‌رود ۴٪ وزن پشم است. باید به خاطر داشت که سولفات مس از دندانه‌های رنگی است و رنگ پشم پس از دندانه دادن آبی روشن می‌شود و همین رنگ در رنگرزی رنگ‌های روشن تأثیر داشته و رنگ را در صورت قرمز بودن متمایل به بنفش و در صورت زرد بودن متمایل به سبز می‌کند. از به کار بردن اسیدهای معدنی قوی نظیر اسید سولفوریک در حمام دندانه مس باید جداً خودداری کرد زیرا باعث کدری و نایکنواختی رنگ‌های حاصل می‌شود. برای دندانه دادن با کات کبود ابتدا مقدار لازم سولفات مس را در آب حل کرده و در حمامی که ۵ تا ۲۰ برابر وزن پشم آب دارد داخل می‌کنند و سپس معادل وزن دندانه اسید استیک یا اسید اگزالیک به حمام اضافه می‌کنند مدت زمان دندانه یکساعت جوشیدن است و سپس پشم را از حمام خارج کرده و پس از شستشو وارد حمام رنگرزی می‌کنند.
  • bluestone_Fixdقلع: دندانه قلع بیشتر برای بدست آوردن رنگ‌های بسیار شفاف در رنگرزی با قرمز دانه استفاده می‌شود. از بین املاح قلع مناسب تر از همه کلرو قلع است. در مورد سایر رنگ‌ها نیز این دندانه را به خوبی می‌توان به کار برد. ولی ثبات آن در برابر نور به خوبی دندانه کروم نیست این دندانه بی‌رنگ بوده و روی رنگ نیز تأثیر ندارد. مقدار ۲ تا ۶ درصد کلرو قلع را همراه با ۲ تا ۳ درصد اسید اکزالیک و یا کروم دوتارتر نسبت به وزن پشم که قبلاً به خوبی حل شده اند داخل حمام می‌کنند و بعد با پشم آبخور شده به مدت یک ساعت جوشانده سپس شسته و آبکشی می‌کنند پشم دندانه شده و آماده رنگرزی است. در این مورد باید دقت شود جنس حمام آهن یا مس سفید شده نباشد چون وجود این فلزات در حمام باعث نا یکنواختی و کدری رنگ می‌شود.
  • دندانه‌های نیکل و کبالت: املاح این فلزات برای رنگرزان قالی غیر مأنوس و نا آشنا هستند. این دندانه‌ها به اندازه دندانه‌های قبلی در بازار یافت نمی‌شوند و طریقه دندانه دادن با آنها مانند دندانه قلع است رنگ‌های حاصله از آنها بسیار شفاف و همچنین ثبات آنها در برابر نور متوسط و در برابر شستشو خوب است. در مورد عملیات دادن با این املاح حتی المقدور از به کار بردن آب‌های سنگین باید اجتناب کرد همچنین اسیدهای معدنی اثرات نامطلوبی در نتیجه کار باقی می‌گذارد و موجب کدری رنگ‌های حاصل می‌شود و از اسیدهای نظیر سولفات آمونیوم، کروم دو تارتر و یا اسیدهای آلی مانند جوهر سرکه و اسید اگزالیک به خوبی می‌توان استفاده نمود. از بین املاح این فلزات بیشتر از همه کلروز نیکل و کبالت در دندانه دادن پشم به کار می‌روند از این دندانه‌ها بیشتر می‌توان در رنگرزی رنگهای طبیعی مانند قرمز دانه، روناس و بقم سرخ استفاده نمود.
  • زاج سیاه: از دیگر دندانه‌هایی که در رنگرزی به کار می‌رود زاج سیاه یا سولفات آهن است این دندانه چون باعث تیره شدن رنگ‌ها می‌شود. در مواردی که فام دلخواه تیره باشد مورد استفاده قرار می‌گیرد. مقدار آن در حمام باید کم بوده و مدت زمان توقف در حمام نیز باید کوتاه باشد. دندانه سولفات آهن با قرمز دانه از قهوه‌ای کدر تا بنفش بسیار تیره مایل به سیاه را به وجود می‌آورد که البته مقاومت زیادی در برابر نور و شستشو ندارد. برای PH مناسب این دندانه می‌توان از اسید اگزالیک استفاده کرد.

black-powderشیوه‌های مختلف دندانه دادن

عمل دندانه دادن به ۳ روش انجام می‌شود.

  • دندانه قبل از رنگ
  • دندانه توأم با رنگ
  • دندانه پس از رنگ

روش اول و دوم بیشتر مورد مصرف دارند و در رنگرزی در کارگاه‌ها بیشتر عمل دندانه دادن قبل از رنگ به ندرت معمولاً به این دلیل انجام می‌شود که رنگ‌های مطلوب نبوده و یا رنگ به اندازه کافی جذب نشده باشد یا سایه‌های رنگی داشته باشد در این صورت برای تیره کردن رنگ الیاف از این روش دندانه دادن استفاده می‌شود.

22

یک دیدگاه

نظر بدهید

مطالب را هر روز در ایمیل خود دریافت کنید.

[انصراف]