بنا و نما تاریخچه معماری

معماری معاصر ایران – قسمت اول

در سری جدید از مطالب هزارویک بوم می‌خواهیم به معماری معاصر ایران بپردازیم و خلاصه ای از روند تحول و شکل گیری معماری امروز ایران را بازگو کنیم. با ما همراه شوید.

اگر بتوان معماری ایران را به دو بخش معماری سنتی و معماری معاصر تقسیم کرد، دوران سنتی از معماری دوران باستان تا زمان قاجار و دوران معاصر نیز از زمان به روی کار آمدن قاجار تا به امروز را شامل می‌شود. دوران معاصری که با سفرهای شاهان ایرانی به فرنگ و آشنایی آنان با فرهنگ غرب آغاز شد و فصل جدیدی را در هنر و معماری ایران رقم زد. آنچه در این دوران شاهد آن هستیم التقاط یا ظهور اشکال دو رگه با پدیده جهش‌های فرهنگی است که در پی تداخل جهان‌های غیر همجنس ایران و غرب حاصل می‌شود. اینکه این تلفیق در تمام موارد ارادی و با مسئولیت هنرمندان نسبت به میراث گذشته خود بوده و یا از ناتوانی آنان در درک و اجرای اصول و مفاهیم هنر و معماری غرب نشات گرفته است، جای بحث دارد.

در این مطلب به عنوان بخش آغازین مبحث معماری معاصر به معرفی معماری قاجار و برای ملموس بودن مباحث نظری به معرفی ابنیه احداث شده آن دوران در شهر تهران می‌پردازیم.

نمایی از عمارت شمس‌العماره (بنای خورشید) تهران از نخستین نمادهای شهر تهران

نمایی از عمارت شمس‌العماره (بنای خورشید) تهران از نخستین نمادهای شهر تهران

معماری قاجار

معماری قاجار به حق اصول و مبانی و الگوهای قدیم معماری ایران را ارتقا بخشید و با جسارتی تحسین بر انگیز نوآوری‌هایی از نظر فضایی به وجود آورد، لیکن به نظر می‌رسد قوت لازم برای خلق معماری نوین را نداشت. بدین قرار هنر و فرهنگ ایرانی در این دوران در واقع گامی به سوی مرزهای تفکر مدرن بر نداشت، بلکه حرکتی ناخودآگاه در مسیری اسطوره ای انجام داد اما نمی‌دانست که در محل تشرف جدیدش حکیم الهی وجود ندارد و این آغاز داستانی بود که سرانجام خوشی نداشت!

تهران

تهران را می توان به عنوان مرکز فرهنگی دوره قاجار نام برد. مشی سیاسی سلاطین قاجار علاوه بر توجه به معماری و ساخت آثار و ابنیه ممتاز برتمرکز قدرت در تهران معطوف بود.

tehran

بناهای شاخص تهران در دوران قاجار به ترتیب حکومت‌ها و شاهان وقت:

آقا محمد خان قاجار (حک: ۱۱۷۶-۱۱۷۳ خورشیدی/۱۷۹۷-۱۷۹۴ میلادی)

انتخاب تهران به عنوان دارالخلافه توسط آقا محمد خان صورت گرفت. عمده کار او در این دوران ساختن تخت مرمر در ارگ سلطنتی بود و نقل است که سنگ‌های مرمر و ستون‌ها و آینه‌های آن را نیز از تالار سلام کریمخانی کنده و در اینجا به کار گذاشته اند.

Untitled-2_110

فتحعلی شاه (حک: ۱۲۱۳-۱۱۷۶ خورشیدی/۱۸۳۴-۱۷۹۷ میلادی)

بعد از آقا محمد خان قاجار و در دوران ۳۷ ساله حکومت فتحعلی شاه، تهران توسعه و آبادی بسیاری را به خود دید، تکمیل عمارت ارگ سلطنتی، احداث مسجد شاه (مسجد امام کنونی) در بازار، مسجد و مدسه فخری (مروی)؛ سر در بازار و دروازه حضرت عبدالعظیم در جنوب شهر از بناهای مهم دوران اوست.

مسجد امام - تهران

مسجد امام – تهران

مدرسه مروی - تهران

مدرسه مروی – تهران

دروازه شاه عبدالعظیم - تهران

دروازه شاه عبدالعظیم – تهران

محمد شاه (حک: ۱۲۲۷-۱۲۱۳ خورشیدی/۱۸۴۸-۱۸۳۴ میلادی)

فتحعلی شاه فرزند عباس میرزا محمد شاه را به عنوان جانشین خود انتخاب کرد. در دوره محمد شاه نیز ساختارهای سنتی اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی همچنان توسعه یافت اما از حیث بازرگانی جزو شهرهای درجه دوم یا سوم ایران به شمار می‌رفت. در دوره محمد شاه بناها و محله‌هایی چند در تهران ساخته شد که از جمله آنها می‌توان به محله محمدیه معروف به میدان اعدام و محله عباس آباد در جنوب غربی دارالخلافه تهران، قصر محمدیه و قصر عباسیه اشاره کرد.

ناصرالدین شاه (حک: ۱۲۷۵-۱۲۲۷ خورشیدی/۱۸۹۶-۱۸۴۸ میلادی)

این دوره پنجاه ساله که به دوره ناصری معروف است از زاویه تحول و پیشرفت و به خصوص دگرگونی در مناسبات اجتماعی یکی از مهم ترین ادوار حاکمیت شاهان قاجار است. برخورد فناوری اروپایی با فرهنگ سنتی ایران در دوره ی ناصری به پذیرش آرام اندیشه‌ها و مظاهر مادی غرب، خصوصا در تهران انجامید و نبرد سنت و تجدد در اواسط این دوره به اوج خود رسید. از جمله آثار غرب گرایی در معماری این دوره ساخت برخی مدارس و بناهای فرهنگی و مسکونی به سبک غربی با زمینه معماری ایرانی بود. از جمله مهم ترین اتفاقات معماری این دوره می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • تهیه نخستین نقشه اصولی تهران در سال ۱۲۳۷ خورشیدی
نقشه تهران قدیم

نقشه تهران قدیم

مدرسه دارالفنون

مدرسه دارالفنون

  • تهران در اواخر دوره ناصری چنان وسعت یافت که استفاده از وسایل حمل و نقل عمومی ضروری شد و به تدریج درشکه‌ها به معابر شهری وارد شدند.
عمارت دوشان تپه

عمارت دوشان تپه

مسجد سپهسالار

مسجد سپهسالار

بیشتر بخوانید:

 

5

نظر بدهید

مطالب را هر روز در ایمیل خود دریافت کنید.

[انصراف]