لوگوی جشنواره وب و موبایل ایران
تاریخچه معماری هنرهای تجسمی

تاریخ هنر جهان – هنر هند

در سلسله مطالب بررسی تاریخ هنر جهان پس از یونان به هنر هند می‌رسیم. در این مطلب به مطالعه درباره سرزمین هند، خصوصیات هنر آن و دوره‌های مختلف رشد هنر در این خطه جعرافیایی می‌پردازیم.

۱. سرزمین هند

شبه قاره هند، سرزمینی پهناور و مثلثی شکلی در جنوب قارهٔ آسیا است که اقوام و نژاد‌ها با زبان‌ها و مذاهب مختلفی در آن زندگی می‌کنند. شمال آن را کوه‌های پُر برف هیمالیا فراگرفته و جنوب آن که مجاور اقیانوس هند است آب و هوایی گرم و مرطوب دارد. هند تنها در قرن بیستم دارای حکومتی یک پارچه شد و تا پیش از این تاریخ، سلسله‌های متعددی که گاه همزمان بودند، در مناطق شمال و جنوب هند حکومت کردند.

در حدود ۱۵۰۰ پیش از میلاد مهاجمان هند و اروپایی از سمت شمال غرب وارد این سرزمین شدند و بر ساکنان بومی غلبه کردند. دین اسلام با ورود اعراب و مغولان در هند رواج یافت. هند با وجود تنوع قومی، نژادی و مذهبی از تمدنی یک دست و کهن برخوردار است که مشابه آن کمتر وجود دارد. آنچه بیش از همه سبب اتحاد آنها است، اعتقاد به مذهب برهمنی (هندو) و حفظ سنن آن است. تمدن هند، تمدنی تأثیر گذار بوده و کشورهای شرق دور همچون چین، ژاپن، کره، اندونزی و … تحت تأثیر آن بوده‌اند.

indus-valley-unicorn-relief-science-source-w600

اثر مهر روی گچ با نقش گاو میش، حدود ۲۳۵۰ تا ۱۵۰۰ پیش از میلاد، موهنجودارو، پاکستان

۲. خصوصیات هنر هند

هنر هند، هنری مذهبی و بر اساس نیازها و دستورالعمل‌های مذهب بودایی و برهمنی است و نمادهای مذهبی را در قالب تندیس، نقاشی و ساخت معابد متجلی می‌کند. هدف هنرمند هندی ساخت یک اثر زیبا نیست، بلکه تجسم حقایق مذهبی و معنوی برای مؤمنان است. اغلب تندیس‌ها، شخصیت‌های مذهبی را در شکلی انسان گونه نشان می‌دهند، تا برای نیایشگر قابل فهم باشند. حجم قابل توجهی از تندیس‌های بودا درحالت‌های مختلف ایستاده و نشسته و تندیس‌های ایزدان مرد و زن و رقص‌های مذهبی، چشمگیرترین جلوه هنر هند است که در طول تاریخ هند، شیوه بیان هنری آنها تقریباً ثابت بوده است.

۳. تمدن دره سند

حدود هزاره سوم پیش از میلاد و همزمان با تمدن‌های میانرودان، ایلام و مصر، جوامع عصر نوسنگی دره سند وارد عصر شهرنشینی شدند. محوطه‌های موهنجو دارو و‌هاراپا در کنار رود سند، مراحل شکل‌گیری تمدن هند را نشان می‌دهند. کاوش‌های باستان شناسی نشان داده که ساکنان دره سند در زمینه شهرسازی با خیابان‌های منظم، ساخت حمام‌های بزرگ، ساخت تندیس‌های سفالی، سنگی و فلزی و مُهر سازی توانا بوده‌اند.

Mohenjo-daro_Priesterkönig-w600

نیم تنه مرد روحانی، سنگ صابون، موهنجودارو، ۲۰۰۰ تا ۱۷۵۰ پیش از میلاد، ارتفاع ۱۷،۵ سانتی متر، موزه ملی پاکستان، کراچی

کهن‌ترین نقش مایه‌های هنر هندی چون گاو کوهاندار، فیل، تمساح، کرگدن و ایزدان انسان ریخت، بر روی مُهرهایی از جنس سنگ صابون، دیده می‌شوند.

برخی از نقوش این مهرها متأثر از هنر فلات ایران و میانرودان است و نشان دهندهٔ ارتباط مردم دره سند با این سرزمین‌ها است. پیکرک‌های مکشوفه دره سند دارای شکل‌های نرم و خمدار و اندام گِرد و برجسته هستند و این شیوه باز نمایی در تندیس سازی‌های آینده هند استمرار یافت. یکی از قابل توجه ترین آنها نیم تنه مردی است که از موهنجودارو کشف شده است.

۴. هنر هند در دورۀ بودایی

اقوام آریایی پس از غلبه بر ساکنان دره سند، آنها را به سمت جنوب هند راندند. به تدریج مذهب آریایی‌ها، جایگزین آیین‌های بومی هند شد و با نام کیش برهمنی، حیات خود را آغاز کرد. مذهب و فرهنگ بومیان هندی نیز با فرهنگ این تازه واردان ادغام شد. هسته مرکزی اغلب مذاهب هندی اعتقاد به تناسخ و چرخهٔ حیات بود که روح می‌توانست بنا به اعمال گذشته خود به مدارج بالاتر، صعود یا پست‌تر، نزول کند.

با ظهور بودا در سدهٔ ششم پیش از میلاد، دگرگونی‌های گسترده ای در مذاهب هند رخ داد. بودا برای رستگاری انسان دستورالعمل‌هایی صادر و راه رسیدن به آن را چشم پوشی از خواسته‌های نفسانی دانست. آیین بودا به سرعت در سراسر شبه قاره هند گسترش یافت و سبب شکل گیری هنر بودایی در قالب پیکره تراشی، نقاشی و معماری معابد شد. هنر هند به تناسب سلسله‌هایی که در این زمان بر هند حکومت کرده‌اند، به دوره‌هایی تقسیم بندی می‌شوند:

دوره مئوریا (۱۸۵ – ۳۲۲ پیش از میلاد)

دوره مئوریا یکی از درخشان ترین دوره‌های تاریخ هند است که در این دوره هنر هند در زمینه‌های مختلف شکوفا شد. ابتدا از هنر هخامنشی و سپس به دلیل حضور یونانی‌ها در افغانستان (در جوار هند) از هنر یونانی‌ها متأثر شد.

IMG_308-w600

سر ستون، پاتنا (Patna)، هند، ماسه سنگ صیقل خورده، حدود ۲۶۱ تا ۲۳۲ پیش از میلاد

آثار به جای مانده از این دوره نشان می‌دهد که معماری این زمان به ویژه ساخت تالارهای ستون دار متأثر از بناهای تخت جمشید بوده است. افزودن بر آن در این عصر فرامین حکومتی بر ستون سنگی، مسی و سنگ لوح‌ها نوشته می‌شد. یکی از این سرستون‌ها، متشکل از سر و سینه چهار شیر غرّان است و بر استوانه ای مدوّر و گل نیلوفر آبی وارونه ای ایستاده اند. ظرافت کنده کاری به ویژه تزیینات یال شیر‌ها و طرح نیلوفر آن گواه ارتباط میان پیکرتراشان هندی و ایرانی است.

آشوکا فرمانروای هنر پرور این دوره دین بودایی را پذیرفت و آن را رواج داد و در زمان او هنر بودایی هند شکل گرفت. او در شهرهای مختلف هند پرستش گاه‌هایی بنا نهاد که الگوی معماری هند شد. این پرستش گاه که استوپا (یادگار بودا) نام داشت، شامل یک گنبد توپر بر پایه ‌ای گرد یا چهارگوش بود. در این پرستش گاه‌ها تصاویر ایزدان مختلف همراه با نقاشی گیاهی و جانوری که روی سنگ حجاری می‌شدند قرار داشت.

دوره‌های شونگا و آندرا (۱۸۵ پیش از میلاد تا ۳۲۰ میلادی)

سلسلهٔ شونگا در شمال مرکزی هند و سلسله آندرا در مرکز و جنوب هند حکومت می‌کردند. در دورهٔ آنها غار معبد ساخته می‌شد. ورودی غار معبدها دارای تاق گهواره ای و پیرامون آن دارای تاقچه‌های تزیینی، پنجره‌های نورگیر و تعدادی بالکن است. فضای داخلی این غار معبد‌ها تالار طویلی با دو ردیف ستون با سقف گهواره ای است و انتهای تالار که به مهراب (استوپایی کوچک) ختم می‌شود به شکل نیم دایره است.

تالار معبد چایتیا در بَهاجا، سده اول پیش از میلاد

تالار معبد چایتیا در بَهاجا، سده اول پیش از میلاد

استوپای عظیم سانچی یکی از بزرگترین معابد بودایی هند در دوره شونگا است و از ماسه سنگ زرین محلی ساخته شده است. این استوپا نیم گنبدی است که روی صُفّه ای مدور بوده و دارای حصار و دروازه است. نمای دروازه‌ها صحنه‌هایی از رخداد‌های زندگی بودا، زنان رقصنده، سواران روی اسب و فیل و غیره را که بر سنگ نقش شده‌اند، نشان می‌دهند.

دوره کوشان (۳۲۰ –  ۵۰ میلادی)

هم زمان با آغاز مسیحیت، اقوام کوشانی در هند قدرت را به دست گرفتند و عصر درخشان دیگری در هنر شکل گرفت. در این دوره تندیس‌های بودا با استفاده از سنت‌های بومی هند ساخته می‌شد. این تندیس‌ها دارای شانه‌های پهن، کمر باریک، چهره لطیف و ردایی نازک بود. از طرفی با نفوذ هنر یونان، سبک دیگری با تلفیق از سنت‌های هلنی یونان و هندی به وجود آمد که بر ویژگی‌های عاطفی و طبیعت گرایانه تأکید بیشتری داشت.

بودای روزه گیر، سبک گاندهارا، پاکستان

بودای روزه گیر، سبک گاندهارا، پاکستان

دوره گوپتا (۶۴۷ – ۳۲۰ میلادی)

با فروپاشی دورهٔ کوشان، عصر درخشان دیگری در هنر با پادشاهی گوپتا از اوایل سدهٔ چهارم میلادی، شروع می‌شود که از آن به عنوان دوره کلاسیک هنر هند نام برده می‌شود. در این دوره، نقاشی، مجسمه سازی، رقص و موسیقی به اوج کمال رسیدند.

مهم‌ترین نمونه‌های هنری این دوره، دیوارنگاره‌های غارهای آجانتا است. موضوع این نقاشی‌ها داستان زندگی بودا و صحنه‌های زندگی روزمره است. در یکی از نقاشی‌های ارزشمند این غار، اعضای صورت بودا بسیار ظریف نقاشی شده و نرمی حرکات و برجستگی جسمانی تندیس‌های دوره‌های گذشته را در خود دارد.

۵. هنر هند در دوره‌های متأخر (دوره هندو)

با سقوط سلسلهٔ گوپتا در سده هفتم میلادی، سرزمین هند نه تنها به قلمروی از حکومت‌های محلی تبدیل شد بلکه مذهب هندو که ریشه کهنسالی داشت رونق و رواج تازه ای گرفت و دین بودا را در خود مستهلک و جایگزین آن شد. اساس مذهب هندو بر پایه ستایش از خدایان سه گانه، برهما (خدای خالق و آفرینندهٔ جهان)، ویشنو (نگهدارندهٔ جهان) و شیوا (نابود کننده و بازسازی کنندهٔ جهان) و شماری از خدایان دیگر است.

در فاصله سدهٔ هفتم تا سیزدهم میلادی هنر هند در خدمت مذهب هندو بود و در طی این دوره، معابد باشکوهی همراه با تمثال‌هایی از مظاهر این خدایان به ویژه شیوا ساخته شدند. معابد آیین هندو اغلب دارای گنبدی عظیم و هرمی شکل هستند و نمای آنها دارای تزیینات فراوانی است.

معبد بریهادِس وارا در تانجور جنوب هند، حدود ۱۰۰۰ میلادی

معبد بریهادِس وارا در تانجور جنوب هند، حدود ۱۰۰۰ میلادی

مهمترین دستاورد هنر هندو در این دوره در قالب تندیس‌های فلزی شیوا و قدیسان مربوط به او نمایان شد. تندیس شیوا در مقام رقصندهٔ کیهانی به گونه ای تجسم یافت که نابود کردن و بازسازی عالم را همزمان القا کند. شیوا بیشتر به حال رقص در میان حلقه آتش مجسم می‌شد و از شور و پویایی بسیار برخوردار بود.

12

نظر بدهید

مطالب را هر روز در ایمیل خود دریافت کنید.

[انصراف]