تاریخچه معماری

تاریخ هنر ایران – هنر و تمدن هخامنشی – قسمت اول

همانطور که در پیش‌درآمد تاریخ هنر ایران اشاره کردیم، قصد داریم به بررسی ۴ دوره زمانی در تاریخ هنر ایران بپردازیم. دوره پیش‌تاریخ، دوره تاریخی، دوره میانه و دوران جدید. دوران پیش‌تاریخ شامل دوران آغازین، که از آن به سپیده‌دم هنر و تمدن فلات ایران یاد می‌کنند، دوره هنر و تمدن ایلام و در نهایت دوره کوچ است. دوره تاریخی شامل چهار دوره هنر و تمدن ماد، هخامنشی، اشکانی و ساسانی است. این مطلب به بررسی هنر و تمدن هخامنشی می‌پردازد.

هنر و تمدن هخامنشی

پس از دولت ماد، پارس‌ها به قدرت رسیدند. این قوم همزمان با مادها در سده هشتم پ.م در مناطق جنوب و جنوب غربی دریاچه ارومیه حضور داشتند. اما در حدود ٧٠٠ پ.م در مناطق جنوبی دره‌های زاگرس سکونت گزیدند و توانستند توسط هخامنش، نخستین حکومت محلی خود را بنا نهند و گستره قلمرو خود را تا مناطق باستانی خوزستان و فارس گسترش دهند. پارس‌ها پس از آنکه بر مادها غلبه یافتند، با گسترش دوباره دولت خود، توسط کوروش یکی از بزرگترین قلمروهای فرمانروایی دنیای باستان را تحت نام هخامنشیان پایه گذاری کردند.

براساس سنگ نبشته‌های بیستون، نقش رستم و تخت جمشید، سرزمین‌های زیر پرچم این دولت شامل: ماد، ایلام، پارت، بابل، آشور، لیدیه (آسیای کوچک)، فنیقیه (سوریه و لبنان کنونی)، مصر، حبشه، لیبی، ارمنستان، جزایر یونانی‌نشین کرانه‌های دریای سیاه و مدیترانه و اژه، بلخ، کابل، هند، سکائیه و خوارزم و عربستان می‌شد.

آنچه ویژگی کلی هنر و تمدن هخامنشی را در بر می‌گیرد، توجه به معماری و عظمت‌گرایی در آن،گرایش به نقش و نگاره‌های جانوری و توجه و احترام به شخصیت والای انسانی است. آنها بدین واسطه توانستند با تلفیق عناصر بومی و عناصر ملل تابعه و با تکیه بر مصالح مناسب و اندازه‌ها، نگرشی آرمانی، عظمت‌گرا و عاری از خشونت را به تحقق رسانند.

هنر و تمدن هخامنشی با به‌کارگیری همزمان شیوه‌های طبیعت‌گرایی (در ترسیم گل و گیاه و جانور) و تجریدگرایی (پرندگان خیالی و مظاهر مقدس)، به نوعی صراحت، سادگی، ظرافت، دقت و تعادل در بیان هنری خود دست یافت که منطق بر آن حکمفرما بود. گستره وسیع قلمرو هخامنشی زمینه تاثیر و تعامل هنری میان ایران و سرزمین‌های تابعه را پدید می‌آورد اما هنرمندان هخامنشی ضمن تاکید بر دستاوردهای بومی با ایجاد وحدت و هماهنگی میان همه این هنرها نوعی هنر فاخر، متناسب با ذوق ایرانی را پدید آورند که از هویتی ملی نیز برخوردار بود.

سهم ایرانی در شکل‌گیری هنر هخامنشی را باید در ترکیب کردن، ظرافت بخشیدن، تناسب دادن و عظمت بخشیدن به مجموعه این هنرها دانست. با نگاهی به تاریخ هنر ایران شاید بتوان گفت عالی‌ترین تجلی هنری به معنی حقیقی در معماری بیان شده است.

مهمترین بناهای این دوره را کاخ‌های عظیم و با شکوه تشکیل داده است و از معابد در آن اثری نیست. زیرا هخامنشیان در مکان‌های بلند و زیر سقف آسمان به عبادت می‌پرداختند و ساخت معابد با باور آنها هماهنگ نبود. از اولین آثار معماری این عهد می‌توان به مجموعه پاسارگاد (اولین پایتخت هخامنشی) و کاخ آپادانا در شوش (دومین پایتخت هخامنشی) اشاره کرد.

هنر و تمدن هخامنشی

بنای پاسارگاد – عکس از محمدرضا گنجی

مجموعه پاسارگاد شامل دژ دفاعی، باغی بزرگ، کاخ کوروش، کاخ مسکونی و دروازهایی که به احتمال دو گاو بالدار آنرا محافظت می‌کرده و نیز مقبره کوروش بوده است. مقبره کوروش که از نمونه‌های پابرجای این مجموعه است؛ ساختمانی چند پله شبیه معبد چغازنبیل است که سقفی شیبدار دارد. اما باید اشاره کرد که مهمترین معماری عصر هخامنشی، بنای تخت جمشید یا پارسه است. این بنا در دامنه کوه رحمت و مشرف بر جلگه وسیع مرودشت در فارس ساخته شده و به نظر می‌رسد کاخی تشریفاتی برای اجرای مراسم آئینی و جشن‌های این عهد بوده است.

مقبره کورش

مقبره کورش

بنای تخت جمشید شامل کاخ‌ها و تالارهای ستون‌دار و بناهای متعدد بر صف‌های بلند است که ورودی آنرا پلکان‌های وسیعی می‌سازد که شمار آنها در هر طرف به ١١٠ عدد میرسد. این پلکان‌ها، تزئیناتی شامل سه ردیف سربازان پارسی و مادی، سربازان جاویدان و نمایندگان ٢٨ ملل تابعه در حال ارائه هدایا را نشان می‌دهند. بناهای موجود در این مجموعه شامل کاخ آپادانا، دروازه و تالار خشایارشا، کاخ داریوش (تچر) یا تالار آئینه، کاخ اردشیر، تالار ورودی، تالار دو دروازه، تالار شورا و تالار هدیش است. افزون بر این‌ها یکی از نمونه‌های معماری این عهد یعنی آرامگاه صخره‌ نقش رستم در نزدیکی این مجموعه قرار دارد که آرامگاه‌های داریوش اول، خشایارشا و اردشیر در آن قرار دارد.

تخت جمشید - عکس از محمدرضا دومیری

تخت جمشید – عکس از محمدرضا دومیری

 

6

نظر بدهید

مطالب را هر روز در ایمیل خود دریافت کنید.

[انصراف]