معماری هنرهای تجسمی

تاریخ هنر ایران – تمدن و هنر اشکانی

همانطور که در پیش‌درآمد تاریخ هنر ایران اشاره کردیم، قصد داریم به بررسی ۴ دوره زمانی در تاریخ هنر ایران بپردازیم. دوره پیش‌تاریخ، دوره تاریخی، دوره میانه و دوران جدید. دوران پیش‌تاریخ شامل دوران آغازین، که از آن به سپیده‌دم هنر و تمدن فلات ایران یاد می‌کنند، دوره هنر و تمدن ایلام و در نهایت دوره کوچ است. دوره تاریخی شامل چهار دوره هنر و تمدن ماد، هخامنشی، اشکانی و ساسانی است. این مطلب به بررسی تمدن و هنر اشکانی می‌پردازد.

تمدن و هنر اشکانی

آنان به جهت متصرفات گسترده‌شان سه پایتخت داشتند که به ترتیب نیسا (در عشق‌آباد ترکمنستان)، صد دروازه (قومس) در جنوب دامغان و تیسفون در عراق را شامل می‌شد. زبان رایج آنان پهلوی اشکانی بود، اما برای تجارت و روابط سیاسی از زبان یونانی استفاده می‌کردند که این امر خود از یک سو موجب تثبیت حکومت اشکانیان و از جهت دیگر باعث نفوذ آئین مهرپرستی در تمدن یونان و روم شد.

اشکانیان به توسعه راه‌های قلمرو خود و امنیت و تجارت در این مناطق همت گماشتند و پس از اقتدار کامل در حدود سیصد سال در حفظ سنت‌های ایران تلاش کردند و از حدود نیم سده اول میلادی رسم‌الخط ایرانی زبان پهلوی را جایگزین حروف یونانی کردند. این امر موجب شد تا از این زمان نفوذ گرایش‌های یونانی که اشکانیان به جهت ملاحظات سیاسی با آن تعارضی نداشتند، به تدریج در منطقه رو به زوال رود.

در نیمه دوم سده دوم میلادی تجارت جاده ابریشم در قلمرو وسیع اشکانی رونق یافت که این امر موجب تقویت تبادلات هنری و تعامل هنر به ویژه در مسیر جاده ابریشم شد.

ــ نقش برجسته، تنگ سروک، نزدیک بهبهان، حدود سال ٢٠٠ میلادی

ــ نقش برجسته، تنگ سروک، نزدیک بهبهان، حدود سال ٢٠٠ میلادی

از مهمترین شهرهای اشکانی می‌توان به شیز (تخت سلیمان)، دارابگرد، فیروزآباد، هاترا درمیانرودان شمالی و نیسا اشاره کرد. اشکانیان به دلیل برخورداری از روحیه‌ای نظامی، تاکید زیادی بر هنر نداشتند اما با کاوش‌های به عمل آمده از نیسا و دورا اروپوس (سوریه در کنار رود فرات)، آثار مهمی از اشکانیان به دست آمده که پژوهشگران آنها را به سه گروه مشخص تقسیم می‌کنند:

نخست – آثار اقتباس شده و تقلیدی از آثار پیشین شرقی، ایرانی و یونانی

دوم – هنر اشکانی که اوج هنر تلفیقی عناصر پیشین با ویژگی فرهنگی و هنری در سده اول پ.م و بعد از آن به شمار می‌رود.

سوم – هنر دوره انحطاط که شامل آثار سده دوم میلادی تا پایان عهد اشکانی هستند.

هرچند که این حکومت طولانی‌ترین دوران حکومتی ایران را تشکیل می‌دهد، اما آثار پراکنده و شاید کشف نشده این عصر موجب شده تا تصویر درستی از هنر این دوره نداشته باشیم. اما از همین آثار اندک می‌توان میراث هنری اشکانیان شامل گردش نرم و آزاد خطوط و نقشهای تخیلی را مشاهده کرد.

ویژگی‌هایی که پایه‌های هنر عالی دوره ساسانی را بنا نهادند و همچنان در هنر ایران جاری هستند. برخلاف آنچه که برخی هنر اشکانی را ملهم از هنر یونانی می‌دانند؛ هنر اشکانی ریشه در هنر مشرق زمین دارد. چرا که طرح‌ها و مایه‌های آئینی و روحانی، علاقه به ظرافت و ریزه‌کاری و پرداختن به جزئیات و تزئین و شیوه نمایش روبه‌رو نگاری که از ویژگی‌های هنر اشکانی است، منبع شرقی دارد.

نقش برجسته، پالمیر، سوریه

نقش برجسته، پالمیر، سوریه

مهمترین دستاورد هنر اشکانی را میتوان معماری و شهرسازی به ویژه شهرسازی دایره‌ای و ابداع ایوان، گنبد، قوس و طاق گهواره‌ا‌ی به شمار آورد. در این دوره تالارهای ستون‌دار عصر هخامنشی اهمیت خود را از دست می‌دهند و به منظور دستیابی به فضاهایی بزرگ، در ایوان‌ها ستونه‌ا به صورت تزئینی (شبه ستون) به کار می‌روند و کاربرد اصلی خود را از دست می‌دهند.

حیاط‌های باز مرکزی و ایوان‌های کم عرض از ویژگی بناهای این دوره است که بعدها الگوی ساخت بناهای چهار ایوانه عصر اسلامی قرار می‌گیرند. بناهای دوره اشکانی عمدتا در نمای بیرونی با اسلوب یونانی آراسته می‌شد اما در بخش داخلی شیوه‌ای شرقی و ایرانی داشت و این نکته ماهیتی تلفیقی به معماری این آثار می‌داد. علاوه بر کاخ‌هایی مانند کاخ نیسا، کاخ سلوکیه، کاخ کنگاور، کاخ نیپور و کاخ و عمارت کوه خواجه، از دیگر بناهای این عصر باید به آتشکده‌ها مانند آتشکده آذرگشنسب در تخت سلیمان و معابدی چون معبد خورشید در هاترا اشاره کرد.

کاخ نسا - عشق‌آیاد

کاخ نیسا – عشق‌آیاد

تزئینات بناهای اشکانی شامل نقش برجسته و حجاری، گچبری و نقاشی بوده که از این میان می‌توان به نقوش برجسته تنگ سروک، گچبری‌ها و نقاشی‌های کوه خواجه و حجاری و مجسمه‌سازی پالمیر، اشاره کرد.

ظروف فلزی عصر اشکانی نیز با شیوه‌ای تلفیقی ساخته شده به گونه‌‌ای که شکل جام‌ها و ساغرها از تکوک‌های هخامنشی تقلید شده اما تزئینات آنها به شیوه یونانی انجام شده و با عناصر هنر اشکانی کامل شده است.

پیکره مفرغی، منطقه شمی، خوزستان،

پیکره مفرغی، منطقه شمی، خوزستان،

فنون فلزکاری عصر اشکانی در ابعادی گسترده‌تر را می‌توان در ساخت پیکره‌های مفرغی که همزمان با پیکره‌های سنگی رواج داشته ملاحظه کرد. این پیکره‌ها نشان از توانایی فن ریخته‌گری و مهارت هنرمندان مفرغ کار اشکانی دارد و دقت بالای آنها در واقع‌نمایی در چهره و پوشاک را نشان می‌دهد. یکی از عوامل رشد فلزکاری در این عصر ضرب سکه و نیاز به جواهرات و تزئینات لباس بود که مهارت خاصی در ساخت آنها به کار می‌رفت.

134247_707-1001boom

سفالینه‌های اشکانی به دلیل کاربرد روزمره و استفاده مردم عادی کمتر جنبه هنری داشت. مهمترین آثار سفالگری این عهد تابوت‌های سفالینی است که با تصاویر و نقوش مختلف خطی کنده‌کاری، تزئین شده و سپس با لعاب پوشش یافته است.

دوره اشکانی تجلی نقاشی دیواری است که توانست نقش مهمی در تزئینات معماری این عهد ایفا کند. مهمترین مراکز این هنر کوه خواجه در سیستان و منطقه دورااروپوس در سوریه کنونی بوده‌اند. این نقاشی‌ها دارای طرح‌هایی ساده و تزئینی، نقش گیاهان، جانوران و انسان همراه با حرکت‌های آزاد را دربر می‌گیرد که با استفاده از رنگ‌های تخت و خطوط کناره نمای سیاه (قلمگیری) و نقوش خاص ایرانی چون گل نیلوفر، برگ کنگر، نقش نخلچه و … اجرا شده‌اند.

هنر اشکانی

پیکره سنگی، الحضر (هاترا) عراق، سده ٢ میلادی

اشکانیان‌ علاقه‌ خاصی به نمایش و موسیقی از خود نشان می‌دادند به گونه‌ای که حتی تراژدی‌های اوریپید نمایشنامه‌نویس یونانی در تیسفون اجرا می‌شده است. در کاخ هاترا نقاب‌های نمایشی همراه با نقوش تزئینی به دست آمده که هر یک از آنها نمایشگر شخصیت‌های نمایشی آن روزگار بوده‌اند.

در این عصر همچنین ادبیات حماسی و پهلوانی رشد کرد که معروفترین اثر به یادگار مانده از آن کتاب «خدای نامه» است که بعدها مایه اصلی شاهنامه فردوسی شد.

علاقه به نظامی‌گری یکی از دلایل علاقه اشکانیان به موسیقی بود. آنان برای برانگیختن سربازان در میادین جنگ از سازهایی شبیه شیپور، کرنا، سنج‌های برنجی و دهل‌های چرمی که گرداگرد آن را زنگوله‌هایی آویخته بودند استفاده می‌کردند. آنها به غیر از مراسم جنگ در جشن‌ها و مجالس سازهای بادی به همراه نی و سنتور می‌نواختند و نوازندگان و خوانندگان آنها به «گوسان» معروف بوده‌اند.

هنر اشکانی میراثی است که همراه با دیگر جنبه‌های فرهنگی این عصر به دوره‌های بعد به ویژه ساسانیان انتقال یافت و توانست با شکوه و عظمت هنر ساسانی فراگیرتر شود. لازم به ذکر است هنر اشکانی علاوه بر عصر ساسانی بر هنر هند و بیزانس نیز تأثیر مستقیم داشته و توسط آنها ادامه یافت.

13

نظر بدهید

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.

مطالب را هر روز در ایمیل خود دریافت کنید.

[انصراف]