فرش

طرح و نقش فرش ایرانی – قسمت اول

بیشتر درباره پیشینه و تاریخچه فرشبافی در ایران و جهان خواندیم. سپس از فرش ایرانی در دوران پس از اسلام سخن راندیم و بهترین فرش‌های ایران که در موزه‌های دنیا وجود دارند را معرفی کردیم. در این مطلب می‌خواهیم درباره طرح و نقش فرش ایرانی بیشتر سخن بگوییم و آنها را بیشتر بشناسیم.

فرش ایران و چگونگی طبقه بندی آن

نقوش فرش ایران و نگاره‌های تزیینی آن و از همه مهمتر مفاهیم بنیادی و شاید هم راز آمیز آنها، از جمله مباحث تخصصی فرش ایران است که در طی چند دههٔ اخیر بسیار مورد توجه فرار گرفته است.

در میان طرح‌های مختلف فرش جهان، طرح‌های ایرانی جایگاهی مشخص و مقامی برجسته دارد. متأسفانه در سال‌های اخیر بسیاری از کشورهای صادرکننده فرش، طرح‌ها و نقشه‌های ایران را تقلید کرده و وارد بازار می‌نمایند و بازار فرش را تصاحب کرده‌اند. کشورهای هندوستان، پاکستان، افغانستان، چین، مصر، رومانی، آلبانی و بعضی از کشورهای دیگر اکنون میدان‌دار این بازارند که همگی نیز طرح‌های مسروقه ایران را به کار می‌برند. مثلاً هندوستان که در این زمان بزرگترین کشور صادرکننده فرش است، بیش از پنجاه طرح ایرانی را مورد استفاده قرار می‌دهد. ۶۵٪ تولید این کشور را فرش‌هایی تشکیل می‌دهد که از فرش ایرانی نسخه‌برداری شده‌اند.

بیشتر طرح‌های ایرانی در جهان، به نام محل بافت آن شهرت دارند. از مشهورترین نقشه‌های فرش ایران نقشه‌های معروف اصفهان، قم، نائین، تبریز، کاشان، مشهد، ساروق و اردبیل را می‌توان نام برد.

در خصوص طبقه بندی صحیح و اصولی طرح‌های فرش ایران و همچنین مبانی بنیادی آن تا چند سال اخیر کار چندانی صورت نگرفته بود، اما به تدریج مطالعاتی توسط کارشناسان و محققین ایرانی که متاسفانه هنوز از طرفداران زیادی برخوردار نیستند، انجام گرفته است. نتیجه این تحقیقات توانسته دنیای جدیدی از طبقه بندی علمی – هنری طر ح‌های فرش ایرانی ارائه دهد.

از برکت بسیاری از این مطالعات در برخی موارد رمزپردازی و نمادگرایی نقوش فرش ایران نیز آشکار گشته و نتایج حاصله افزون بر سایر دلایل، بر ارزش‌های هنری فرش ایرانی افزوده است، قبل از پرداختن به مباحث جدیدی که در طی سال‌های اخیر برای طبقه بندی فرش‌های ایران مورد توجه قرار گرفته و همچنین مروری بر نظریات کارشناسان غربی در مورد نقشه‌های فرش ایران، به معرفی یک طبقه بندی قدیمی از طرح‌های فرش ایران می‌پردازیم که بیش از دو دهه از عمر آن می‌گذرد و می‌توان گفت امروزه مورد توجه و استفاده اغلب طراحان و تولید کنندگان فرش قرار گرفته و در مدارس و دانشگاه‌ها نیز به عنوان طبقه بندی اصلی طرح‌های فرش ایران معرفی می‌شود.

در این طبقه بندی بدون توجه به دلایل شکل گیری و پیدایش طرح‌ها و نقش‌ها و حتی ریزنقش‌های مورد استفاده در فرش، و تنها با توجه به نوع آرایه‌ها، تزیینات طرح، شکل‌های تقلیدی به کار رفته، نوغ تقسیم بندی متن فرش و جایگیری اشکال و تصاویر در آنها به دسته بندی طرح‌های فرش ایران پرداخته‌اند. سپس با قیاس کلیه طرح‌های سایر فرش‌ها و توجه به وجوه مشترک طرح در هر فرش، تمامی طرح‌های فرش ایران را در این فهرست گنجانیده اند. در ادامه با این طبقه بندی آشنا می‌شویم.

بر اساس این طبقه بندی کلیه طرح‌های فرش ایران به ۱۹ گروه اصلی طبقه بندی و هر یک نیز به چند شاخهٔ کوچکتر تقسیم می‌گردند که عبارتند از:

گروه ۱. طرحهای آثار باستانی و ابنیه اسلامی

همه طرح‌هایی که از نقوش و اشکال تزیینی بناها، عمارات و کاشیکاری‌های آنها الهام گرفته باشند در این گروه قرار دارند. البته طراحان فرش در برخی از طرح‌های اصلی نقوش این بناها حسب سلیقه خود تغییراتی را اعمال کرده اند اما ساختار و تشابه اصلی طرح فرش با طرح اصلی بنا کاملا حفظ گردیده است.

معروفترین طرحهای این گروه عبارتند از: گنبد مسجد شیخ لطف الله، سردر امامزاده محروق، گنبد مسجد امام، تخت جمشید،‌ طاق بستان مسجد جامع اصفهان و …

طرح فرش گنبدی

طرح فرش گنبدی

گروه ۲. طرح‌های شاه عباسی

اساس طرح‌های شاه عباسی بر مبنای کاربرد گل معروف شاه عباسی در این طرح است. در این طرح‌ها گل‌های شاه عباسی به همراه بندهای ختایی و گاه تلفیق آنها با اسلیمی‌ها، انواع مختلفی از نقوش فرش را ارائه می‌دهند.

انواع طرح‌های این گروه عبارتند از : لچک و ترنج شاه عباسی، افشان شاه عباسی، شاه عباسی درختی، شاه عباسی شیخ صفی، شاه عباسی جانوری و …

شاه عباسی ۲

طرح فرش شاه عباسی

گروه ۳. طرح‌های اسلیمی

قالب اصلی این طرح بر مبنای گردش‌های منظم و بغایت سنجیده ی بندهای اسلیمی است. از آنجایی که اسلیمی خود دارای انواع مختلفی است لذا با توجه به نوع و شکل آن نیز می‌توان طرحهای اسلیمی را طبقه بندی نمود. معرئفترین طرح آن، اسلیمی جهان اژدر است. در این نوع اسلیمی به دو شاخه تقسیم شده و حالتی شبیه به فکین اژدها را به وجود می آورد.

انواع مختلف طرحهای اسلیمی عبارتند از: اسلیمی بندی، اسلیمی افشان، اسلسمی لچک و ترنج

طرح فرش اسلیمی

طرح فرش اسلیمی

گروه ۴. طرح‌های اقتباسی

گفته می‌شود اغلب طرح‌های این گروه شباهت زیادی با طرح‌های فرش مناطق مرزی ایران و کشورهای همسایه و حتی سایر کشورها دارد و به همین دلیل آنها اقتباسی می‌نامند.

طرح‌های معروف به قفقازی و گوبلنی از این دست هستند.

طرح فرش اقتباسی

طرح فرش اقتباسی

گروه ۵. طرح‌های افشان

در این طرح بندها و نگاره‌های فرش پیوستگی و ارتباط کاملی با یکدیگر دارند، به نحوی که به نظر می‌رسد نقاش از هنگام شروع طرح تا پایان آن قلم از کاغذ بر نداشته و یک ارتباط مداوم بین قسمت‌های مختلف نقش بوجود آورده. به عبارت ساده تر همان گونه که از نام نقوش این گروه پیداست، تمامی گل و برگ‌ها و بندهای موجود در طرح، در متن فرش پراکنده و افشان شده اند. طرح‌های افشان اصولاً به گونه ای طراحی می‌شوند که هیچ یک از گل و برگها قرینه نداشته و اصول قرینه نگاری در آن وجود ندارد.

انواع مختلف طرح‌های افشان عبارتند از: افشان دسته گلی، افشان حیوان دار، افشان ختایی و …

طرح فرش افشان

طرح فرش افشان

گروه ۶. طرح‌های واگیره ای (بندی)

طرح اصلی آن به گونه ای است که سراسر فرش هم از جهت طول و هم از جهت عرض به قطعات منظم ثقسیم شده و هر قسمت توسط خطوط و یا بندهایی به قسمت همجوار می‌پیوندد و به این ترتیب از به هم پیوستن این قسمتها و بندهای آنها کل طرح بوجود می‌آید.

طرح‌های اصلی این گروه عبارتند از: بندی اسلیمی، بندی خشتی، بندی ترنجدار، بندی شیر و شکری، بندی شاخه گوزنی، بندی دسته گلی، بندی مینا خانی و…

گروه ۷. طرح‌های بته ای (بته جقه)

تمامی طرح‌های این گروه بر مبنای کاربرد بته جقه است و به انواع و اقسام مختلف به تزیین متن و حاشیه فرش با بته جقه‌ها می‌پردازد.

انواع مختلف طرح‌های بته جقه ای که هر یک به گونه ای بافته شده اند عبارتند از: بته میری، بته خرقه ای، بته قلمکار، بته کردستانی و …

گروه ۸. طرح‌های درختی

در طرح‌های این گروه درخت و درخچه‌های کوچک و بزرگ به ویژه به صورت انفرادی ترکیب اصلی را تشکیل داده اند و با اجزای دیگری ترکیب شده اند.

معروفترین طرحهای این گروه عبارتند از: درختی سبزیکار، و درحتی حیواندار.

طرح فرش درختی

طرح فرش درختی

در قسمت دوم این مطلب ۱۰ طرح باقیمانده را برایتان معرفی می‌کنیم.

20

۱۰ دیدگاه

نظر بدهید

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.

مطالب را هر روز در ایمیل خود دریافت کنید.

[انصراف]