فرش

نقش فرش لچک و ترنج

در این مطلب در ادامه آنچه درباره طرح و نقش فرش ایرانی تا کنون گفته‌ایم، با معرفی و بررسی چند جستار جدید در نقش‌های فرش ایران که توسط پژوهندگان ایرانی انجام یافته، به اختصار با بیان نماد گونه و رمز پردازانه تعدادی از نقش مایه‌ها می‌پردازیم. در همین وادی در ادامه نقش فرش گلستان که در مطلب قبل دیدیم، از نقوش لچک و ترنج می‌خوانیم.

چنان که از طرح قالی‌های کهنه پیداست، باغ‌های قدیمی ایران و طرح آن روی قالی، دارای چند حوض بوده که این حوض‌ها به وسیله ی جوی‌های اب مرتبط بوده‌اند. باغ یا طرح آن با اشکال منظم هندسی چهار گوش، شش ضلغی، لوزی و امثال آن مشخص می‌شده که بین آنها رابطه وجود داشته است. در تعداد زیادی از فرش‌های ایران مثلاً ترکمنی، سیستانی، بلوچی، کردی و لری متن فرش را تعداد زیادی حوض، خشت و قاب که همه یادگار همان حوض‌ها هستند، گرفته‌اند.

این نقشه در تعداد زیادی از نقشه‌های فرش شهری نیز دیده می‌شود که به آن طرح‌ها معمولاً نام‌هایی مثل قابقابی، کتیبه ای، ترنج بندی و … اختصاص می‌دهند. اما دیگر در این حوض‌ها، گل و برگ، اسلیمی، شاه عباسی، پرنده، شکار و امثال آن دیده نمی‌شود. در واقع حوض‌های باستانی جای خود را به باغچه‌های متعدد دادهاند و این تحول مهمی در قالی ایران بوده است که حوض ساده ای را به باغچه تبدیل کرده اند که می‌تواند بسیار آراسته‌تر باشد. در فرش‌های عشایری و روستایی برای بزرگتر کردن حوض‌ها و نیز آراسته‌تر کردن آنها از تعدادشان کاسته‌اند و طول فرش را در طرح‌های کهنه‌تر با دو یا سه ردیف حوض و در طرح‌های جدید با یک ردیف حوض پر کرده‌اند.

لچک

لچک

در اثر این کار، نقشمایه‌هایی پدید آمده است که گاه تا هفت ترنج (حوض) دنبال هم و به هم پیوسته دارد. معروفترین این نقشه‌ها سه ترنج است که تقریباً در سرتاسر ایران دیده می‌شود. در عده‌ای از این نقشه‌ها از جمله در منطقه خمسه، چند ماهی که از نقشه معروف ماهی در هم اقتباس شده، به درون این حوض‌ها راه یافته. احتمال دارد که همان ماهی‌های باستانی درون حوض‌ها را با ماهی‌های ویژه طرح ماهی در هم ادغام کرده باشند. همچنین انواع دیگری از آرایه‌های فرش ایران مثل گل هشت پر، گل سرخ و … را هم در این حوض‌ها جا داده اند که جنبه ارایشی دارد و مثل ماهی جنبه نمادین (سمبولیک) ندارد.

به مرور آرایه‌های درو ن حوض‌ها عوض شده تا آنجا که در میان بافته‌های عشایر به نشانی درون آن، رسیده است. این نشانه‌ها ممکن است از نشانه‌های کهن و دست کم دوره ساسانی یاشد یا نشانه‌های قومی که بی تأثیر از نشانه‌های کهن نیست.

برای خالی نبودن یا به منظور انباشتن و زیباتر کردن حوض‌ها نقش‌های فراوان دیگری را هم در اطراف نشانه‌های گذاشته اند که تعداد آنها بسیار زیاد است. در نقشه‌های شهری تحول دیگری رخ داده است. در این نقشه‌های همانند فرش‌های روستایی، از تعداد حوض‌ها کاسته شده اما این کار به شکل دیگری صورت گرفته است.

2161952323015624213516231162542315417018079

گذشته از این، تحول یک شکل ثابت نداشته، بلکه به چند شکل اتفاق افتاده است. در قسنتی از ایران یعنی آذربایجان، مانند فرش‌های روستایی و عشایری، تنها سه حوض (ترنج) باقی مانده و این حوض‌ها از هم فاصله گرفته است. کم کم دو حوض طرفین چنان به سوی حاشیه رفته اند که ناچار نصف شده اند، یعنی از دو ترنج دو طرف، فقط دو نیم ترنج باقی مانده است. در مرحله بعدی تحول، هر یک از دو نیم ترنج هم به دو قسمت شده و هر یک به گوشه ای رفته و. چهار لچک را ساخته اسنت و از این راه نقش فرش لچک و ترنج پیدا شده است. که در قالی ایران بسیار شایع است.

در تحول دیگری در نقشه‌های شهری و روستایی، تنها یک حوض یا ترنج مانده و این حوض تنها، چنان بزرگ شده که بخشنقش فرش لچک و ترنج مهمی از متن قالی را گرفته و تنها چهار لچک باقی گذاشته است. در بخشی از ایران این حوض بزرگ سراسری را سلسله نامیده اند. از آنجا که این حوض بزرگ متن قالی را بسیار ساده می‌کرد، باید به فکر آرایش آن می‌بودند.

در یک بازگشت به عقب دوباره سه حوض کوچک و بعداً دو حوض و با بلاخره یک حوض بزرگ در آن جای دادند و به این ترتیب از این راه هم نقشه لچک و ترنج فراهم آمده است. این کار ناگهان و حتی در طول پنجاه یا صد سال صورت نگرفته، بلکه نتیجه تجربه و ذوق آزمایی نسل‌هاست. با این وصف نقشه معروف لچک و ترنج در ایران در زمانی پیدا شده که دست ما به آن نمی‌رسد، زیرا کهنه ترین نمونه موجود آن متعلق به دوره صفوی است.

طراحان دوره صفوی نقش فرش لچک و ترنج را به شکل‌های گوناگون آراسته‌اند به حدی که میراث آنان و ذوق آزمایی استادان دوره‌های بعدی روی کار آنها، به صورت گنجینه‌ای برای ما باقی مانه است و اکنون انواع لچک و ترنج وجود دارد که با عناوین دیگری مثل لچک و ترنج اسلیمی، لچک و ترنج شاه عباسی،‌ لچک و ترنج حیوان دار و … معروفند.

به این ترتیب لااقل در نقشه‌های گلستان و سایر منشعبات آن با پدیده‌هایی از هنر ایران آشنا می‌شویم که پیش از میلاد مسیح شکل گرفته‌اند و بنابراین نظریه نسبتا کهنه و معروف تأثیر جلد کتاب بر نقشه لچک و ترنج پایه چندان درستی ندارد.

در واقع داستان، برعکس نظر بالاست بعنی پس از آنکه نقش فرش لچک و ترنج روی بافته‌ها پدید آمد بعدها در آرایش جلد کتاب و حتی روی چوب، فلز و در دیگر هنرها بکار رفت. باید گفت اگر ترکیب لچک و ترنج روی جلدهای کتاب بیشتر دیده می‌شوند و از نمونه‌های قدیمی آن نیز بسیار موجود است، احتمالاً به دلیل وجود نمونه‌های متعدد و پراکنده از جلد کتب هم در ایران و هم در سایر کشورهای همجوار است.

شاید دلیل کاربرد بیشتر این طرح روی جلد کتاب و سایر موارد مشابه نیز از آنجا ناشی می‌شود که اجرای آن توسط قلم مو و سایر وسایل به صورت نقاشی یا برجسته بودن روی هر سطحی به مراتب آسان‌تر از پیاده کردن آن روی فرش است و لذا انتقال این نقش روی فرش گره دار الزاماتی را داشته که به مرور و با پیشرفت فنون بافت میسر گردیده و در هر حال الگوی اولیه بی تردید از همان نقشه های گلستان بوده است.

15

نظر بدهید

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.

مطالب را هر روز در ایمیل خود دریافت کنید.

[انصراف]