فرش

رنگ‌زاهای طبیعی گیاهی

مواد رنگزا همانطور که در مطب قبل گفتیم به رنگزاهای طبیعی و شیمیایی تقسیم می‌شوند. رنگزاهای طبیعی نیز دو نوع گیاهی و حیوانی دارند و رنگ‌زاهای طبیعی گیاهی خود به دو دسته مازوج‌دار و بدون مازوج تقسیم می‌شوند.

رنگزاهای مازوج دار
  •  انار

درختی است کوچک داری برگ‌های ریز و گل‌های سرخ رنگ است و در نقاطی که زمستان سخت ندارد رشد می‌کند. نام علمی این گیاه PUNICA GRANATUM است. اصل درخت انار از ایران است و سپس به سایر نقاط دنیا برده شده است.

jootix.ir--1303757558

درخت آن را «اناربن، ناربن، ناربیخ» گویند. میوه آن درشت و دانه دار است و پوستی ضخیم و سرخ رنگ دارد و علاوه بر مصرف غذایی از پوست آن که دارای ماده رنگزا است در رنگرزی استفاده می‌شود. پوست آنرا خشک کرده و آسیاب می‌کنند و در رنگرزی به ویژه برای رنگ زرد مصرف می‌شود. انار از مواد مازوج دار است و مازوج آن تا ۴۰٪ می‌رسد. رنگ‌هایی در زمینه‌های سرخ تا مشکی را با دندانه‌های مختلف می‌توان از پوست انار به دست آورد.

  • بلوط

درختی است بلند با برگ‌های خزان کننده با ارتفاعی از ۴ متر به بالا تا حدود ۱۲ متر با تنه فشرده پوشیده از پوست ضخیم خاکستری رنگ که دارای شکاف‌های عمیق و سرشار از تانن یا مازوست که علاوه بر مصرف طبی و دباغی در رنگرزی نیز مصرف دارد.

American_Chestnut

نام علمی این گیاه QURCUS INFECTORIA است. از یکی از گیاهان این خانواده به نام بلوط جنگلی و جفت رنگ زرد طبیعی استخراج می‌شود. پوست زیرین این درخت حاوی مواد رنگی بیشتری است که با دندانه‌های گوناگون رنگ‌هایی از زرد نارنجی تا قهوه ای تیره و رنگ موشی تولید می‌کند. ماده رنگزای آن «کورستین» نام دارد.

  • برگ بنه

بنه درختی است شبیه درخت پسته که آنرا پسته وحشی نیز می‌گویند. برگ‌های کوچک و سبز رنگ و میوه کوچک کروی شکل دارد که به صورت خوشه ای هستند. از تنه درخت آن سقز می‌گیرند و از این رو درخت سقز نیز نامیده می‌شود.

1sdr4308

انتشار جغرافیایی آن اطراف شیراز است. از بنه به تنهایی نمی‌توان رنگ به دست آورد؛ از مخلوط برگ‌های بنه و پوست انار در رنگرزی استفاده می‌شود و طیف‌های خاکستری، آبی نفتی و آبی آسمانی بدست می‌دهد.

  • اکالیپپتوس

این درخت بومی استرالیاست و همیشه سبز و خرم است. دارای برگ‌های دراز و نوک تیز شبیه برگ بید و دارای اسانسی بنام «ویل اکالیپتوس» است. گیاه اکالیپتوس احتیاج به دندانه ندارد.

98309980643158514823

از این گیاه طیف‌های سبز ماشی و کرم تیره بدست می‌آید.

  • پوست گردو

گردو درختی است تناور و بزرگ با عمری طولانی و برگ‌هایی مرکب که ۷ تا ۹ برگچه دارد اصل این درخت از ایران است. ثمر این درخت دارای مغزی است که مصرف خوراکی دارد هر میوه گردو دارای ۳ پوست است. اولی پوست سبز که به محض رسیدن میوه آن را جدا می‌کنند و به مصرف رنگرزی می‌رسانند؛ دوم پوست ضخیم سخت و قهوه ای رنگ که معمولاً دیده می‌شود و سوم پوست نازک و زرد رنگی است که روی اصل مغز کشیده می‌شود.

406-400

نام علمی این گیاه IUGLANS REGIA درخت گردو در قسمت‌های مختلف خود دارای ماده مازوجی است مقدار مازوج پوست گردو بین ۳۵ تا ۴۰ درصد است. از مازوج درحت گردو برای بدست آوردن رنگ‌های تیره در کلیه زمینه‌ها از آن استفاده می‌شود. پوست گردو رنگ‌هایی در زمینه‌های شتری تا قهوه‌ای بدست می‌دهد. نام ماده رنگی آن «جاگلون» است.

  • سماق

سماق یا ترشابه یا سماقیل درختچه‌ای است بومی که در اغلب نقاط ایران یافت می‌شود و در کوهپایه‌ها فراوان است. نام علمی آن RHUS CORIARLA و میوه آن دانه ای شبیه عدس که در خوشه قرار گرفته و روی آن پوستی کشیده شده است. طعم آن ترش و گس است و سائیده شده آن به عنوان چاشنی غذا به مصرف می‌رسد.

sumac-berry

سماق دارای ماده مازوجی و نیز ماده‌ای زرد رنگ است که در دباغی بدون دندانه مصرف می‌شود. سماق با دندانه‌های مختلف رنگ‌های گوناگون تولید می‌کند از جمله با سولفات آهن رنگ بنفش نیز تولید می‌کند. سایر دندانه‌ها نیز رنگ‌های کرم، گل‌بهی، صورتی، قرمز و بنفش در تنالیته‌های روشن تا تیره را می‌توان از سماق بدست آورد.

  • گندل

گیاهی است خودرو دارای برگ‌هایی به شکل برگ مو در نوک این برگ‌ها تیغ‌های کوچکی دیده می‌شود. ارتفاع آن ۴۰ تا ۷۰ سانتیمتر و گل‌هایی به رنگ زرد نارنجی در موسم بهار است برای رنگرزی از گل‌های گیاه استفاده می‌شود. گل‌ها را جدا کرده و پس از خشک کردن و آسیاب به مصرف رنگرزی می‌رسانند.

news-1407437118-6886

گندل دارای مواد مازوجی است و برای ایجاد رنگ زرد مایل به سبز به کار می‌رود. این گیاه در منطقه بختیاری می‌روید. شیوه رنگرزی آن شبیه اسپرک است و با دندانه‌های مختلف رنگ‌های گوناگون در زمینه زرد، چهره ای و گل‌بهی ایجاد می‌کند.

  • گزنه

گیاهی است پایا و علفی به ارتفاع ۵۰ تا ۱۲۰ سانتیمتر دارای کرک‌های گزنده دارای برگ سبز روشن با دندانه‌های اره‌ای که در بیشتر نقاط مرطوب و سایه دار ایران می‌روید گزنه دارای مقدار زیادی تانن، اسید فورمیک، نیترات پتاسیم و ترکیبات آهن است. از سر شاخه‌های آن نوعی ماده رنگی به نام «اورتی سین» به دست می‌آید.

گزنه

گزنه در رنگرزی الیاف پشم و ابریشم به کار می‌رود و طیف‌های مختلف زرد، طلائی و قهوه‌ای ایجاد می‌کند.

  • هلیله

هلیله ثمر درختی است به همین نام که به جهت داشتن مازوج در رنگرزی مورد استفاده است. درخت هلیله در هندوستان، آمریکا، آسیای جنوبی، چین و در ایران در بلوچستان و خراسان می‌روید. برگ‌های این درخت تناور باریک و بلند و ثمر آن خوشه‌ای و به اندازه مویز و به رنگ‌های زرد و سیاه است که در طب نیز مصرف دارد. هلیله دو نوع است: هلیله زرد با نام علمی MYROBALANI CHEBULAE CTTRINAE برای استخراج رنگ زرد و هلیله سیاه به نام علمی NIGRAE MYROBALANI CHEBULAE.

هلیله سیاه

هلیله سیاه

برای استخراج رنگ‌های سیاه و خاکستری به کمک دندانه‌های مختلف به کار می‌روند میوه هلیله ریز و شبیه گوجه است و قبل از رسیدن آن را می‌چینند، خشک کرده و سپس آسیاب می‌کنند و به مصرف رنگرزی می‌رسانند. میزان مازوج این درخت تا ۴۵٪ وزن آن است. از برگ و ثمر آن برای رنگرزی استفاده می‌کنند.

 رنگزاهای بدون مازوج
  • اسپرک

اسپرک یا ورث گیاهی است دو ساله و ضعیف از تیره کوکناریان که در رنگرزی به کار می‌رود. دارای برگ‌های دراز و باریک است. نام علمی آن RESEDA LUTEOLA و مولد رنگ زرد طبیعی است. در ایران به صورت وحشی زیاد روئیده می‌شود. گل‌های آن زرد خوشه ای است و بوته آن را پس از خشک و خرد کردن در رنگرزی مصرف می‌کنند.

250ca25cb405e9d0bbffd15e027f497c

اگر چه در تمام قسمت‌های گیاه ماده رنگی وجود دارد اما در گل و برگ و ریشه ماده زرد بیشتری یافت می‌شود. رنگ زرد حاصله از آن در مقابل نور بیشتر از سایر زردهای طبیعی دارای ثبات است. اسپرک را «برداغ- اسفرک- زریر» هم می‌گویند و در زبان هندی اکلیل الملک و در قشقائی کاوشک نام دارد. از این گیاه برای به دست آوردن طیف‌های مختلف رنگ‌های زیتونی، لیمویی، سبز، نارنجی با دندانه‌های مختلف استفاده می‌کنند. ماده رنگی موجود در اسپرک «فلاونویید» نام دارد که پیگمنت زرد رنگ است.

  •  بقم

بقم یا بکم یا چوب سرخ درختی است بلند و تنومند از نیره ارغوانیان دارای برگ‌های شبیه برگ بادام و گل‌های ریز میوه آن گرد و سرخ و چوب آن نیز دارای رنگ سرخ است. چوب بقم حاوی ماده رنگینی به نام «هماتین» یا «هماتوگزیلین» است نام علمی این گیاه HOEMATOXYLON CAMPECHIAN است. از چوب تنه آن رنگ سرخی می‌گیرند که در رنگرزی پشم و ابریشم به کار می‌رود.

kur-stu1077-haematoxylon-campechianum

شیره چوب درخت را زیر فشار یا در اثر جوشانیدن به دست می‌آورند و به صورت پودر یا کریستال درآورده دررنگرزی مصرف می‌کنند. ثبات بقم بنفش در برابر نور بسیار عالی و در پشم و ابریشم ثابت تر از پنبه است. برای گرفتن رنگ مشکی سیر و شفاف از بقم از روش دندانه قبل از رنگ استفاده می‌شود از بقم با دندانه‌های مختلف طیف‌های ارغوانی، بنفش خاکستری و مشکی در تنالیته‌های متنوع بدست می‌آید.

  • بر گ مو

برگ درخت انگور است. مو دارای اقسام بسیار مختلف است. برگ آن مدور و کنگره‌ای و دارای رگ برگ‌های پیچه‌ای است. ساقه مو نازک، پیچان و قابل انعطاف است. این درخت در ایران به وفور یافت می‌شود. ثبات رنگ مو رضایتبخش نیست و مقدار ماده رنگی آن بسیار کم است به طوری که باید به میزان صددرصد مصرف شود.

برگ-مو

املاح آهن رنگ آن را زیتونی می‌کنند و با زاج رنگ زرد می‌دهد. سولفات مس و سایر املاح آن رنگ محلول برگ مو را سبز و قلیایی آن را نارنجی می‌کند. طریقه رنگرزی با آن به شیوه اسپرک است. برگ مو دارای ۲ ماده رنگزای به نام «کلروفیل» و «فلاونوئید» است.

  • برگ توت

این درخت در نقاط معتدل و گرم می‌روید. یک پایه و دارای برگ‌های ساده دندانه دار و از تیره گزنه است. توت انواع مختلفی دارد و از برگ و میوه آن در رنگرزی استفاده می‌شود. از میوه توت سیاه و شاه توت برای بدست آوردن رنگ‌های بنفش، قرمز، بنفش خاکستری با دندانه‌های مختلف استفاده می‌کنند ولی ثبات آن به خصوص در برابر نور قابل توجه نیست.

Tuti 5

توت دارای بیش از ۸ ترکیب مختلف مواد  رنگزای است. با اسید کلریدریک غلیظ محلول آن سبز مغز پسته ای می‌شود. با اسید نیتریک زردکاهی می‌شود. در محلول ۱۰٪ سود رنگ محلول نارنجی و یا زرد بسیار پر رنگ خواهد شد. رنگرزی برگ توت تفاوت چندانی با سایر رنگ‌های طبیعی ندارد فقط چون ماده رنگزای کمی دارد گاهی تا ۱۰۰٪ در حمام مصرف شده و معمولاً محیط را اسیدی ضعیف می‌کنند.

  • برگ چنار

درخت چنار یک پایه وچند ساله است. بلندی آن گاهی به ۱۵ تا ۲۰ الی ۳۰ متر می‌رسد. درختی تنومند که در اغلب نقاط ایران یافت می‌شود. دارای برگ‌های پهن و کنگره ای با رگ برگ‌های پنجه‌ای است.

barg-yasgroup.ir-6

ماده رنگی آن مانند برگ مو است ولی رنگ‌های حاصل از آن کمی تیره‌تر از برگ مو و برگ توت است. از آن تنالیته‌های زرد سبز، زیتونی، نارنجی و کاهی بدست می‌آید.

  • برگ انجیر

درخت انجیر یا انجیل یا هنجیر درختی است کوچک با ارتفاع ۳ تا ۱۰ متر و پوست خاکستری و صاف. شیوه رنگرزی با آن مانند برگ مو، توت و چنار است. برگ انجیر با دندانه‌های مختلف رنگ‌های زرد، سبز و گل‌بهی می‌دهد.

DK.FIG-LEAF.1126.SHADOW

در مطلب بعد رنگزاهای حیوانی را مورد بررسی قرار خواهیم داد.

62

نظر بدهید

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.

مطالب را هر روز در ایمیل خود دریافت کنید.

[انصراف]