بنا و نما تاریخچه معماری

معماری معاصر ایران – معماری دوره پهلوی

معماری معاصر ایران بعد از گذر از دوره قاجار، به دوران روی کار آمدن حکومت پهلوی می‌رسد. درک تحولات هنر و معماری این دوره بدون پرداختن به تحولات سیاسی  و فرهنگی و اجتماعی، عملا راه به جایی نمی برد. بنابراین به مختصری از روند این تحولات اشاره می‌کنیم و سپس به بررسی معماری دوره پهلوی خواهیم پرداخت.

برآمدن رضا شاه و شکل‌گیری ایران نوین

یکی از پیامدهای بروز نهضت مشروطه، تغییر رژیم سلطنتی ایران بود. رضا شاه در اسفند سال ۱۲۹۹ خورشیدی با کودتای نظامی به جایگاه قدرت سیاسی یافت. هدف‌های ملی گرایی، سکولار، مشروطه خواهی را به نام خود جا زد و وظیفه ایجاد دولت مدرن و متمرکز را پیش روی خود قرار داد، که یک ارتش ملی در قلب آن جا می‌گرفت.

عصر پهلوی از دو دوره مشخص تشکیل می‌شود:

دوره نخست (۱۳۰۴-۱۳۱۲ خورشیدی)، پس از گذر از یک مقطع کوتاه (۱۲۹۹-۱۳۰۴ خورشیدی)، برای دستیابی به حاکمیت و با انقراض سلسله قاجار و تاجگذاری رضا شاه شکل گرفت. ویژگی اصلی این دوره، حضور افراد نوگرا و تحصیلکرده غرب بود که شاه از طریق آنان موفق به اجرای برنامه‌های نوسازی شد. این دوره همچنین دوره آغاز طرح‌های اقتصادی بلند مدت چون طرح راه آهن، شروع تحول در نظام قضایی و آموزشی، ایجاد تغییر در پوشش سنتی و مقابله با پوشش دینی و آغاز تحول در آداب و رسوم سنتی و مذهبی بود. تاسیس دانشگاه تهران در سال ۱۳۱۳ اساسی‌ترین گام رضاشاه در توسعه آموزش عالی بود.

دوره دوم (۱۳۱۲-۱۳۲۰) به بیان صریح رضا شاه، دوره «رژیم یک نفره» یا حاکمیت مطلقه بود. شاخصه‌های این دوره، کنار گذاشتن رجال مقتدر دوره نخست، اجرای سیاست‌های غیر دینی و غرب‌گرا و بهره‌برداری از طرح‌هایی بود که در دوره نخست سلطنت به اجرا در آمده بودند.

سال ۱۳۰۴ خورشیدی را باید سال شروع نوسازی ایران یا سال شکل‌گیری «ایران نوین» دانست. البته لازم به یادآوری است که مدرنیسم یا نوگرایی ریشه در تاریخ اروپا و آمریکای شمالی داشت. رضا شاه آشکارا در نوسازی ایران از همتای ترک خود، مصطفی کمال پاشا معروف به آتاتورک، الگوبرداری می‌کرد. لذا می‌توان شباهت‌های بسیاری را بین او و آتاتورک یافت. با  آغاز جنگ جهانی دوم رضا شاه و برنامه‌های توسعه او با یک پایان ناگهانی مواجه شد. اختلاف نظر انگلیسی‌ها و روس‌ها که از جنوب و شمال بر مرزهای کشور تسلط داشتند و تمایلات شاه نسبت به آلمانی‌ها که به آنها اجازه می داد از ایران به عنوان پایگاهی برای مقابله با روس استفاده کنند، عمر سلطنت رضا شاه را به پایان رساند و وی در شهریور ماه سال ۱۳۲۰ خورشیدی مجبور به کناره‌گیری شد.

معماری دوره پهلوی اول

سبک‌های رایج معماری دوره رضا شاهی را می‌توان در سه گرایش معماری تقسیم بندی کرد: تداوم معماری اواخر قاجار، سبک معماری اوایل مدرن، نئوکلاسیک اروپا با تلفیق موتیف‌های ایرانی (سبک ملی).

خیابان مهم‌ترین نماد و واقعیت عمده شهرسازی رضا شاهی است و این چیزی نیست مگر یک تمهید نظامی. رضا شاه برای نائل شدن به منزلتی مدرن، بخش‌های بسیاری ازتهران، شیراز، تبریز و شهرهای دیگر را بی‌رحمانه تخریب کرد؛ زیرا دارای عمارت‌های قدیمی بودند و به جای آنها خیابان‌های پهن و چلیپایی شکل و بلوارهای عمود بر هم ساخت.

pahlavi05-w600

ساختمان شهرداری ارومیه

ساختمان شهرداری ارومیه

ساختمان شهرداری ارومیه

ساختمان شهرداری ارومیه

ساختمان شهرداری قزوین

ساختمان شهرداری قزوین

ساختمان شهرداری تبریز

ساختمان شهرداری تبریز

تجدد آمرانه و معماران خارجی

یکی از مهم‌ترین رویدادهای معماری دوره پهلوی اول حضور گسترده شرکت‌ها و مهندس معمارهای اروپایی است که از طرف دولت ایران دعوت شده بودند تا در بزم آمرانه رضا شاه، در ساخت «ایران نوین» همکاری کنند. حجم انبوه کارهای عمرانی از یک طرف و ظهور عملکردهای جدید و نبودن وجود متخصصین در ایران از سوی دیگر، باعث شده بود که اکثریت کارهای عمرانی این دوره در دست مهندسین خارجی به ویژه اروپایی، روسی و معدود مهندسان معمار ایرانی قرار گیرد.

یکی از مهم‌ترین و با نفوذترین معماران خارجی آندره گدار بود که در دانشکده هنرهای زیبای پاریس در رشته معماری و گرایش باستان شناسی خاورمیانه و ایران تحصیل کرده بود. در طول سه دهه حضور در ایران بناهای ماندگاری را طراحی و اجرا کرد.

 موزه ایران باستان اثر آندره گدار با اقتباس از تاق کسری مدائن

موزه ایران باستان اثر آندره گدار با اقتباس از تاق کسری مدائن

مجموعه حافظیه شیراز اثر آندره گدار

مجموعه حافظیه شیراز اثر آندره گدار

مدرسه ایرانشهر یزد اثر آندره گدار

مدرسه ایرانشهر یزد اثر آندره گدار

دیگر آثار معماران خارجی در زمان پهلوی اول:
دانشکده پزشکی دانشگاه تهران، ماکسیم سیرو

دانشکده پزشکی دانشگاه تهران، ماکسیم سیرو

دبیرستان انوشیروان دادگر اثر نیکلای مارکف

دبیرستان انوشیروان دادگر اثر نیکلای مارکف

anooshirvan2-w600

دبیرستان انوشیروان دادگر اثر نیکلای مارکف

ساختمان اداره پست تهران اثر نیکلای مارکف

ساختمان اداره پست تهران اثر نیکلای مارکف

3

یک دیدگاه

  • زمان رضاشاه تهران وشهرستان پیشرفت ساختمان ودولتی محکم طبیعی دنیا ایران ساخته شوند مهندسان اروپا به همکاری کارساختن خیلی خوب بود

نظر بدهید

مطالب را هر روز در ایمیل خود دریافت کنید.

[انصراف]